भारतातील प्रसिद्ध मंदिरे

१२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक. गोदावरी नदीचे उगमस्थान. तीन मुखांचे (ब्रह्मा, विष्णू, महेश) अद्वितीय लिंग.

सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये वसलेले ज्योतिर्लिंग. भीमा नदीचे उगमस्थान. घनदाट जंगलात.

१२ व्या आणि शेवटच्या ज्योतिर्लिंगांपैकी एक. वेरूळ लेण्यांजवळ. लाल दगडाचे सुंदर मंदिर.

नागेश्वर ज्योतिर्लिंग म्हणून ओळखले जाते. हेमाडपंथी बांधकाम शैली. अत्यंत प्राचीन मंदिर.

वैद्यनाथ ज्योतिर्लिंग. आरोग्य आणि रोगमुक्तीसाठी प्रसिद्ध. हेमाडपंथी शैली.

अष्टविनायकांचे आद्य स्थान. मोराच्या आकाराचे गणपती मंदिर. अष्टविनायक यात्रा येथून सुरू होते.

भीमा नदीकाठी. विष्णूंनी या गणपतीची पूजा करून सिद्धी प्राप्त केली. स्वयंभू मूर्ती.

बल्लाळ नावाच्या भक्ताच्या नावावरून ओळखले जाते. एकमेव गणपती भक्ताच्या नावाने प्रसिद्ध.

वरद = वरदान देणारा. मंदिरात अखंड दीप (नंदादीप) जळत असतो.

चिंता हरण करणारा गणपती. मुळा-मुठा नदीसंगमावर. पेशवेकालीन मंदिर.

बौद्ध लेण्यांमध्ये वसलेले एकमेव अष्टविनायक. ३०७ पायऱ्या चढून जावे लागते.

विघ्ने हरण करणारा गणपती. सुंदर सोनेरी कळस असलेले मंदिर.

अष्टविनायकांचे शेवटचे स्थान. महागणपती — दशभुज (१० हात) मूर्ती. भूमिगत गाभारा.

साडेतीन शक्तीपीठांपैकी एक पूर्ण पीठ. श्री महालक्ष्मीचे प्राचीन मंदिर. किरणोत्सव प्रसिद्ध.

साडेतीन शक्तीपीठांपैकी एक पूर्ण पीठ. शिवाजी महाराजांची कुलदेवता. भवानी तलवार.

साडेतीन शक्तीपीठांपैकी अर्ध पीठ. दत्तात्रेयांची माता रेणुकादेवी. डोंगरावरील मंदिर.

सात शिखरांच्या डोंगरावर. १८ हातांची भव्य मूर्ती. ४७२ पायऱ्या. अर्ध शक्तीपीठ.

वारकरी संप्रदायाचे मुख्य केंद्र. विठ्ठल-रुक्मिणीचे प्रसिद्ध मंदिर. चंद्रभागा नदीतीरी.

दत्तात्रेयांच्या अवताराचे (श्रीपाद श्रीवल्लभ/नृसिंह सरस्वती) पवित्र क्षेत्र. गुरुचरित्र.

श्री नरसिंह सरस्वतींचे जन्मस्थान. गुरुचरित्रातील पवित्र स्थळ.

साईबाबांचे समाधी मंदिर. 'श्रद्धा आणि सबुरी' हा संदेश. दररोज लाखो भक्त येतात.

मुंबईचे सर्वात प्रसिद्ध गणपती मंदिर. इच्छापूर्तीसाठी प्रसिद्ध. मंगळवारी विशेष गर्दी.

मुंबई शहराला नाव देणारी देवी. मुंबईची ग्रामदेवता. अत्यंत प्राचीन मंदिर.

खंडोबाचे (मल्हारी मार्तंड) प्रसिद्ध मंदिर. डोंगरावर. हळदीचा अभिषेक — 'भंडारा'.

देहू — संत तुकारामांचे जन्मस्थान. आळंदी — संत ज्ञानेश्वरांची समाधी. वारकरी तीर्थक्षेत्र.

शनिदेवाचे स्वयंभू स्थान. गावात कोणत्याही घराला दरवाजे नाहीत — शनिदेवाचे रक्षण.

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले. अरबी समुद्राच्या किनारी. सतरा वेळा नष्ट होऊन पुनर्बांधणी. सरदार पटेल यांनी पुनरुज्जीवित केले.

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी दुसरे. नल्लमला जंगलात कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात. एकमेव ज्योतिर्लिंग + शक्तीपीठ. 'दक्षिणेचा कैलास'.

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एकमेव दक्षिणमुखी लिंग. पहाटे ४ वाजता भस्म आरती. उज्जैन सप्त मोक्षनगरींपैकी एक. क्षिप्रा नदी.

नर्मदा नदीवरील ॐ आकाराच्या बेटावर वसलेले ज्योतिर्लिंग. दोन मंदिरे — ओंकारेश्वर (बेटावर) आणि अमलेश्वर (मुख्य भूभागावर). आदि शंकराचार्यांचे शिक्षणस्थान.

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वात उंचावरील (३,५८३ मीटर). मे ते नोव्हेंबर खुले. पांडवांची कथा. मंदाकिनी नदी. चार धाम यात्रेचा भाग.

बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वात पवित्र. शिवाची नगरी काशी, गंगेच्या काठावर. येथे मृत्यूने मोक्ष मिळतो. ८४ गंगा घाट.

दक्षिणेकडील सर्वात शेवटचे ज्योतिर्लिंग. चार धामांपैकी एक. भगवान रामाने लंका युद्धापूर्वी स्थापित केलेले शिवलिंग. २२ पवित्र विहिरी.

कृष्णा नदीतीरावरील दत्त क्षेत्र. उदुंबर वृक्षात दत्तात्रेयांचा वास. गुरुचरित्राशी संबंधित शांत आध्यात्मिक स्थान.

दत्तात्रेयांचे जन्मस्थान. अत्री-अनसूया पुत्र. त्रिमुखी दत्त मूर्ती. रेणुका देवी मंदिराशेजारी. प्राचीन पौराणिक स्थान.

नृसिंह सरस्वतींनी येथे संन्यास दीक्षा घेतली. गुरुचरित्राशी निगडित. विदर्भातील महत्त्वाचे प्राचीन दत्त मंदिर.

कृष्णा नदीतील बेटावर श्रीपाद श्रीवल्लभांचे तपोस्थान. होडीने पोहोचावे लागते. गुरुचरित्राशी निगडित अत्यंत शक्तिशाली आध्यात्मिक स्थान.

दत्त प्रथम अवतार श्रीपाद श्रीवल्लभांचे जन्मस्थान. गुरुचरित्राशी निगडित प्राचीन मंदिर. आंध्रप्रदेशातील मुख्य दत्त यात्रास्थळ.

गुजरातचा पवित्र पर्वत. दत्तात्रेयांचे तपोस्थान. दहा हजार पायऱ्या चढून दत्त शिखरावर पोहोचतात. हिंदू-जैन संयुक्त तीर्थक्षेत्र.

कृष्णा-पंचगंगा नद्यांच्या संगमावरील दत्त क्षेत्र. नृसिंह सरस्वतींशी संबंधित. गुरुचरित्र पारायणाचे केंद्र.

स्वामी समर्थांची समाधी. दत्त अवतार मानले जातात. 'स्वामी करतील' तत्त्वज्ञान. महाराष्ट्रातील लाखो भक्तांचे श्रद्धास्थान.

श्री नृसिंह सरस्वतींचे कदली वन निवासस्थान. कृष्णा नदीकाठावर. गुरुचरित्रात उल्लेखित.

प्राचीन श्री कड्सिद्धेश्वर मंदिर. दत्त संप्रदायाशी निगडित. नृसिंह सरस्वतींच्या प्रवासाशी जोडलेले.

पोर्तुगीज काळातून टिकलेले ऐतिहासिक दत्त मंदिर. गोव्याच्या वास्तुकलेचा अनोखा नमुना. शांत परिसर.

अरावली पर्वतरांगेतील सर्वोच्च शिखर (१७२१ मीटर). प्राचीन दत्तात्रेय मंदिर. विहंगम दृश्य.

श्री वासुदेवानंद सरस्वती (टेंभे स्वामी) यांच्याशी संबंधित प्रमुख दत्त मठ. गरुडेश्वर परंपरेशी जोडलेले.

बेळगावजवळील प्राचीन दत्त मंदिर. शांत डोंगरावरील तीर्थक्षेत्र. महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमाभाग.

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाजवळील दत्त क्षेत्र. नल्लमला पर्वतांमध्ये. शिव-दत्त संयुक्त तीर्थयात्रा.

महाकाल नगरीतील ऐतिहासिक दत्त आखाडा. नाथ-दत्त परंपरेचे केंद्र. महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंगाजवळ.

चारधामांपैकी एक. हिमालयात ३,१३३ मीटर उंचीवर अलकनंदा नदीच्या काठावर. आदि शंकराचार्यांनी स्थापित. मे ते नोव्हेंबर उघडे.

चारधामांपैकी एक. बंगालच्या उपसागरावर. जगन्नाथ-बलभद्र-सुभद्रा यांच्या लाकडी मूर्ती. १२व्या शतकातील भव्य मंदिर.

चारधाम + सप्तपुरींपैकी एक. कृष्णाचे राज्य. गोमती नदी आणि अरबी समुद्राचा संगम. बेट द्वारका बेट. नागेश्वर ज्योतिर्लिंग जवळ.

जगातील सर्वात श्रीमंत मंदिर. तिरुमला डोंगरावर. दरवर्षी $१ अब्जपेक्षा जास्त उत्पन्न. दररोज ५०,०००-१,००,००० भाविक.

कटरापासून १२ किमी ट्रेक. गुहामंदिर. तीन पिंडी — महाकाली, महालक्ष्मी, महासरस्वती. ५,२०० फूट उंची. दरवर्षी ७-८ दशलक्ष भाविक.

३,८८८ मीटर उंचीवर नैसर्गिक हिम शिवलिंग. जुलै-ऑगस्ट मध्ये यात्रा. पाहलगाम व बालटाल मार्ग. शिव-पार्वतीने येथे अमरत्वाचे रहस्य सांगितले.

कृष्ण जन्मभूमी. बांके बिहारी मंदिर. प्रेम मंदिर. ISKCON. यमुना नदी. जगप्रसिद्ध होळी उत्सव. गोवर्धन परिक्रमा.

सर्वात शक्तिशाली शक्तीपीठांपैकी एक. नीलाचल डोंगर, गुवाहाटी. कोणतीही मूर्ती नाही — योनी-आकाराचा दगड. अंबुबाची मेळा (जून). तांत्रिक उपासनेचे प्रमुख केंद्र.

द्रविडियन वास्तुकलेचा अजोड नमुना — १४ गोपुरम, सहस्त्रस्तंभ मंडप, सुवर्ण कमळ तलाव, आणि संगीत स्तंभांसाठी प्रसिद्ध असलेले मदुरैचे हृदय.

म्हैसूर शहराच्या संरक्षक देवतेचे मंदिर — चामुंडी टेकडीवर १००० पायऱ्या चढून जाणे, नंदी मूर्ती, आणि म्हैसूर राजवाड्याचे विहंगम दृश्य.

जगातील सर्वात श्रीमंत मंदिर — अनंत शेषनागावर शयन करणारे विष्णू, एक ट्रिलियन डॉलर्सची तिजोरी, केरळ-द्रविडियन वास्तुकला. केवळ हिंदू प्रवेश — कडक ड्रेस कोड.

युनेस्को विश्व वारसा स्थळ — रथाच्या आकाराचे १३व्या शतकातील सूर्य मंदिर. २४ कोरीव चाके, ७ घोडे, कामोत्तेजक शिल्पे. 'काळे पॅगोडा' म्हणून ओळखले जाते.

२००५ मध्ये बांधलेले आधुनिक हिंदू मंदिर. गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड — जगातील सर्वात मोठे हिंदू मंदिर. १४१ फूट उंच, २३४ कोरीव स्तंभ. बोट राइड, जल शो, प्रदर्शने. आत फोटोग्राफी नाही.

शीख धर्माचे सर्वोच्च पवित्र स्थान. सोन्याने मढवलेले मंदिर. अमृत सरोवर (पवित्र तलाव). लंगर — दररोज १ लाख+ लोकांना मोफत जेवण. सर्व धर्मांसाठी खुले.

उत्तर भारतातील सर्वाधिक भक्त असलेल्या मंदिरांपैकी एक. 'हारे का सहारा, खाटू वाले श्याम हमारा.' बर्बरीकाची महाभारतातील कथा — श्रीकृष्णाचा आशीर्वाद.

भारतात अनोखा हनुमान — दाढी आणि मिशांसह स्वयंभू मूर्ती. इ.स. १७५४ मध्ये जमिनीतून प्रकट. राजस्थान-गुजरातमधून लाखो भक्त. चैत्र/आश्विन पौर्णिमा मेळा.

१९ व्या शतकातील महान रामभक्त संत. 'श्रीराम जय राम जय जय राम' — १३ अक्षरी नामजप यांचा संदेश. समाधी मंदिर गोंदवले बुद्रुक येथे. भक्तांच्या अडचणी दूर करणारे सद्गुरू.