काशी विश्वनाथ ज्योतिर्लिंग – वाराणसीचे सर्वपवित्र शिवधाम

काशी विश्वनाथ – शिवाची नगरी, मोक्षाची नगरी

उत्तरप्रदेशातील वाराणसी (काशी) नगरीतील काशी विश्वनाथ मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वात पवित्र आणि सर्वाधिक महत्त्वाचे मानले जाते. 'विश्वेश्वर' म्हणजेच विश्वाचा स्वामी — भगवान शिव स्वतः काशीचे 'कोतवाल' (रक्षक) आहेत अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. गंगेच्या काठावर वसलेली काशी सप्त मोक्षनगरींपैकी एक आहे. येथे मृत्यू झाल्यास भगवान शिव स्वतः 'तारक मंत्र' कानात सांगतात आणि मुक्ती प्रदान करतात अशी मान्यता आहे.

इतिहास आणि पुनर्बांधणीचा इतिहास

काशी विश्वनाथ मंदिराचा इतिहास हजारो वर्षे जुना आहे. प्राचीन हिंदू ग्रंथांमध्ये काशी आणि विश्वेश्वराचा उल्लेख आहे. या मंदिराला अनेक वेळा आक्रमण, विध्वंस आणि पुनर्बांधणीला सामोरे जावे लागले. कुतुबुद्दीन ऐबकाने १२व्या शतकात, औरंगजेबाने १६६९ मध्ये मंदिर पाडले. सध्याचे मंदिर इंदोरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी १७७७ मध्ये बांधले. त्यानंतर महाराजा रणजीत सिंह यांनी मंदिराचे शिखर सोन्याने मढवले. मंदिराचे वजनदार सोन्याचे छप्पर (जवळपास ८०० किलो सोने) आजही दिसते.

काशी विश्वनाथ कॉरिडोर – २०२१

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी डिसेंबर २०२१ मध्ये काशी विश्वनाथ कॉरिडोर राष्ट्राला समर्पित केला. या भव्य प्रकल्पाने मंदिर आणि गंगा घाट यांना थेट जोडले. कॉरिडोरच्या निर्मितीसाठी मंदिर परिसराजवळील अनेक जुन्या इमारती पाडाव्या लागल्या. पण त्यातून ४० हून अधिक प्राचीन मंदिरे पुन्हा प्रकाशात आली. आता लाखो यात्रेकरू सहज गंगेपासून मंदिरापर्यंत येऊ शकतात. ५ लाख चौरस फूट क्षेत्रफळाचा हा प्रकल्प आधुनिक काशीचे नवे रूप आहे.

गंगा घाट – काशीचा आत्मा

वाराणसीचे गंगा घाट हे जगातील सर्वाधिक प्रसिद्ध घाटांपैकी आहेत. ८४ घाट असलेल्या काशीत दशाश्वमेध घाट, मणिकर्णिका घाट, हरिश्चंद्र घाट, असी घाट, राजेंद्र प्रसाद घाट आदी प्रसिद्ध आहेत. दशाश्वमेध घाटावर संध्याकाळी होणारी 'गंगा आरती' एक भव्य आणि मनोवेधक सोहळा आहे. या आरतीत एकाचवेळी ७ पुजारी विशाल दिवे घेऊन गंगेची आरती करतात. हजारो भाविक आणि पर्यटक नावेतून बसून हा सोहळा पाहतात. हे दृश्य अतिशय भव्य आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या परिपूर्ण असते.

मणिकर्णिका घाट

मणिकर्णिका घाट हे काशीतील सर्वाधिक महत्त्वाचे स्थान मानले जाते. येथे अहोरात्र अंत्यसंस्कार होतात. हिंदू परंपरेनुसार काशीत मृत्यू झालेल्या व्यक्तीस मोक्ष प्राप्त होतो. काशीत कोट्यवधी हिंदू आपल्या जीवनात एकदा तरी मृत्यू व्हावा अशी इच्छा बाळगतात. मणिकर्णिका घाटावर तुटक न होता चालत असलेल्या अंत्यसंस्कारांच्या ज्वाला हे काशीचे सर्वात शक्तिशाली प्रतीक आहे.

अन्नपूर्णा मंदिर आणि इतर प्रमुख मंदिरे

काशी विश्वनाथ मंदिराजवळच अन्नपूर्णा देवीचे मंदिर आहे. अन्नपूर्णा म्हणजे अन्नाची देवी — पार्वतीचे हे रूप. काशीला 'अन्नपूर्णेचे घर' मानले जाते. याशिवाय काशीत काल भैरव मंदिर (काशीचा कोतवाल), दुर्गा मंदिर, संकट मोचन हनुमान मंदिर, तुलसी मानस मंदिर आणि अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत.

बनारस हिंदू विद्यापीठ (BHU)

वाराणसीत पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी स्थापलेले बनारस हिंदू विद्यापीठ (BHU) हे आशियातील सर्वात मोठ्या विद्यापीठांपैकी एक आहे. BHU च्या आवारात असलेले भव्य 'नवीन विश्वनाथ मंदिर' हे मूळ काशी विश्वनाथ मंदिरासारखेच आहे आणि सर्व जाती-धर्मांसाठी खुले आहे.

सारनाथ – बुद्धाचे प्रथम उपदेश स्थान

वाराणसीपासून केवळ १३ किलोमीटर अंतरावर सारनाथ आहे जेथे भगवान बुद्धाने ज्ञान प्राप्तीनंतर प्रथम उपदेश केला. डीर पार्क, धामेक स्तूप, बौद्ध मंदिर, सारनाथ संग्रहालय (अशोक स्तंभावरील सिंहशीर्ष) ही येथील प्रमुख आकर्षणे आहेत.

काशी विश्वनाथ मंदिराच्या वेळा

मंदिर पहाटे २:३० वाजता उघडते. पहाटे ३:०० – मंगलआरती. सकाळी ७:०० ते ११:३० – सामान्य दर्शन. दुपारी ११:३० ते ४:०० – विश्रांती. संध्याकाळी ४:०० ते ७:०० – सप्तर्षी आरती. रात्री ७:०० ते ८:३० – दर्शन. रात्री ९:०० – शेजारती. रात्री ११:०० – मंदिर बंद.

कसे पोहोचावे

वाराणसी लाल बहादूर शास्त्री आंतरराष्ट्रीय विमानतळाने देशाशी जोडलेले आहे. वाराणसी (काशी) जंक्शन रेल्वे स्थानक प्रमुख शहरांशी जोडलेले आहे. मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, पुणे सर्वांहून थेट रेल्वे आहे. NH-29, NH-2 (दिल्ली-कोलकाता महामार्ग) वाराणसीला जोडतो.

भेट देण्याची उत्तम वेळ आणि टिप्स

ऑक्टोबर ते मार्च हा उत्तम काळ आहे. उन्हाळ्यात अत्यंत उष्णता असते. महाशिवरात्री, देव दिवाळी (कार्तिक पौर्णिमा) आणि गंगा दसऱ्याला विशेष उत्सव होतो. मंदिरात गर्दी खूप जास्त असते — विशेष दर्शन (VIP Pass) काढणे सोयीस्कर. बनारसी साडी, रुद्राक्ष, मिठाई — पेढा आणि लस्सी हे काशीची खास उत्पादने आहेत.