महड वरदविनायक मंदिर — वर देणारा गणपती आणि शतकानुशतके तेवणारा नंदादीप

महड वरदविनायक मंदिर — वर देणारा गणपती

महाराष्ट्रातील अष्टविनायक मंदिरांमध्ये महडचे वरदविनायक मंदिर चौथ्या क्रमांकावर आहे. रायगड जिल्ह्यातील खालापूर तालुक्यातील महड गावात हे प्राचीन मंदिर वसलेले आहे. 'वरदविनायक' या नावाचा अर्थ आहे 'वर (आशीर्वाद) देणारा विनायक'. भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारा हा गणपती अत्यंत जागृत मानला जातो.

इतिहास आणि पौराणिक कथा

महड वरदविनायक मंदिराच्या उत्पत्तीबद्दल एक सुंदर पौराणिक कथा सांगितली जाते. प्राचीन काळी भद्रक नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण या भागात राहत होता. त्याच्या पत्नीचे नाव शमिता होते. दोघांना संतान नव्हते. त्यांनी श्री गणेशाची तपश्चर्या केली. गणेशाने प्रसन्न होऊन त्यांना संतान प्राप्तीचा वर दिला. या वरदानामुळे गणपतीला 'वरदविनायक' असे नाव मिळाले.

दुसऱ्या एका कथेनुसार, रुक्मांगद राजाने या ठिकाणी गणेशाची पूजा करून अनेक वरदाने प्राप्त केली. गणेशाने राजाला राज्य, धन, आणि यशाचे आशीर्वाद दिले. या कारणामुळे या गणपतीला वरदविनायक म्हणतात.

ऐतिहासिक दृष्ट्या, सध्याची मूर्ती १६९० साली एका तळ्यात सापडली. धोंडू पौडकर या ग्रामस्थाला ही मूर्ती तळ्यात दिसली आणि त्याने ती बाहेर काढली. त्यानंतर गावकऱ्यांनी मिळून या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली आणि मंदिर बांधले.

शतकानुशतके तेवणारा नंदादीप

महड वरदविनायक मंदिराचे सर्वात अद्भुत वैशिष्ट्य म्हणजे येथील नंदादीप. हा नंदादीप शतकानुशतकांपासून अखंडपणे तेवत आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात ठेवलेला हा तेलाचा दिवा कधीही विझला नाही असे म्हणतात. भाविकांसाठी हे एक चमत्कारिक आणि श्रद्धेचे प्रतीक आहे. नंदादीपाची ज्योत अखंड ठेवणे हे मंदिर व्यवस्थापनाचे प्रमुख कर्तव्य मानले जाते.

मंदिराची वास्तुकला

वरदविनायक मंदिर सभोवती हिरव्यागार वनराईने वेढलेले आहे. मंदिराची वास्तू साधी परंतु आकर्षक आहे. गर्भगृहातील मूर्ती डाव्या सोंडेची असून मूर्ती गणपतीच्या आसनावर बसलेली आहे. मूर्तीच्या मस्तकावर नागाचा फणा आहे. गाभाऱ्यात मूर्तीसमोर नंदादीप ठेवलेला आहे. मंदिराच्या छतावर सुंदर कोरीव काम आहे. मंदिर परिसरात तुळशी वृंदावन आणि दीपमाळ आहे.

धार्मिक महत्त्व

वरदविनायक हा वर देणारा गणपती म्हणून प्रसिद्ध आहे. भाविक येथे विविध इच्छा पूर्ण करण्यासाठी, आरोग्य, संपत्ती, संतान प्राप्ती, आणि जीवनातील अडथळे दूर करण्यासाठी प्रार्थना करतात. लग्नासाठी अडचणी असलेले, व्यापारात नुकसान होत असलेले, आणि न्यायालयीन प्रकरणांत अडकलेले लोक विशेषतः येथे दर्शनासाठी येतात. मान्यतेनुसार, वरदविनायकाचे मनोभावे दर्शन घेतल्यास सर्व संकटे दूर होतात.

सण आणि उत्सव

गणेश चतुर्थी हा येथील सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थी ते अनंत चतुर्दशी या काळात मंदिरात भव्य उत्सव साजरा केला जातो. माघी गणेश जयंती, विनायकी चतुर्थी, आणि संकष्टी चतुर्थी या दिवशी विशेष पूजा आयोजित केल्या जातात. महाशिवरात्री आणि कार्तिक पौर्णिमेलाही येथे विशेष कार्यक्रम होतात.

दर्शनाच्या वेळा

मंदिर सकाळी ५:३० वाजता उघडते आणि रात्री ९:०० वाजता बंद होते. सकाळी ६:०० — काकड आरती, दुपारी १२:३० — महानैवेद्य, सायंकाळी ७:३० — सायं आरती, रात्री ८:३० — शेजारती. अभिषेक, होमहवन, आणि विशेष पूजा यासाठी मंदिर व्यवस्थापनाशी आगाऊ संपर्क आवश्यक आहे.

कसे पोहोचायचे

महड हे मुंबईपासून सुमारे ८३ किलोमीटर आणि पुण्यापासून सुमारे ९५ किलोमीटर अंतरावर आहे. मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवेवरून खालापूर टोल नाक्यावरून उतरून महडला जाता येते. खोपोली (२५ किमी) हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे. कर्जत रेल्वे स्टेशनवरूनही (३५ किमी) पोहोचता येते. मुंबई आणि पुण्याहून नियमित एसटी बसेस उपलब्ध आहेत.

जवळपासची ठिकाणे

महड जवळपास अनेक पर्यटन स्थळे आहेत. कर्नाळा पक्षी अभयारण्य निसर्गप्रेमींसाठी उत्तम आहे. इरशाळगड, प्रबळगड, आणि कर्नाळा किल्ला ट्रेकर्ससाठी आकर्षक आहेत. माथेरान हिल स्टेशन सुमारे ३० किलोमीटर अंतरावर आहे. खालापूर तालुक्यातील इतर ऐतिहासिक स्थळे भेट देण्यासारखी आहेत.

भेट देण्याची उत्तम वेळ

ऑक्टोबर ते मार्च हा महडला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ आहे. पावसाळ्यात परिसर सुंदर दिसतो परंतु रस्ते निसरडे असू शकतात. मुंबई-पुणे एक्सप्रेसवेवरून सहज पोहोचता येत असल्यामुळे हे मंदिर वर्षभर भेट देण्यासारखे आहे.

भाविकांसाठी टिप्स