सोमनाथ ज्योतिर्लिंग – गुजरातचे पहिले आणि सर्वात प्राचीन शिवधाम

सोमनाथ – बारा ज्योतिर्लिंगांचे आद्यस्थान

गुजरात राज्यातील सौराष्ट्र किनाऱ्यावर, अरबी समुद्राच्या काठावर वसलेले सोमनाथ मंदिर हे भारतातील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी पहिले आणि सर्वात प्राचीन ज्योतिर्लिंग मानले जाते. 'प्रभास पट्टण' या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या या तीर्थक्षेत्राचा इतिहास हजारो वर्षे जुना आहे. भारताच्या इतिहासात इतक्या वेळा आक्रमणाला सामोरे जावे लागलेले आणि पुन्हा पुन्हा उभे राहिलेले हे एकमेव मंदिर आहे — सतरा वेळा नष्ट केले गेले आणि सतरा वेळाच पुनर्बांधणी केली गेली.

पौराणिक कथा – चंद्राची प्रार्थना

सोमनाथाच्या उगमाबद्दल एक अत्यंत रोचक पौराणिक कथा आहे. प्रजापती दक्षाच्या सत्तावीस कन्या होत्या आणि त्या सर्वांशी चंद्राचा विवाह झाला होता. परंतु चंद्र रोहिणी या एकाच पत्नीवर अत्यंत आसक्त होता आणि इतर पत्नींकडे दुर्लक्ष करत असे. दक्षाने चंद्राला शाप दिला की त्याचे तेज क्षीण होत जाईल. चंद्र शापाने व्यग्र होऊन प्रभास तीर्थाच्या ठिकाणी आला आणि त्याने भगवान शिवाची तपश्चर्या केली. शिवाने प्रसन्न होऊन चंद्राला अर्धशाप मुक्ती दिली — अमावास्येला चंद्र क्षीण होईल आणि पौर्णिमेला पुन्हा पूर्ण होईल. चंद्राने कृतज्ञतेने येथे शिवलिंगाची स्थापना केली. 'सोम' म्हणजे चंद्र आणि 'नाथ' म्हणजे स्वामी — म्हणजेच 'चंद्राचा स्वामी' हा सोमनाथ.

इतिहास आणि आक्रमणे

सोमनाथ मंदिराचा इतिहास संघर्षाचा आणि पुनरुत्थानाचा आहे. सन ७२५ मध्ये अरब आक्रमक जुनैदने, नंतर महमूद गजनवीने सन १०२४ मध्ये, त्यानंतर अफझल खान, औरंगजेब यांनी मंदिर नष्ट केले. प्रत्येक वेळी भारताच्या राजांनी, जनतेने आणि भक्तांनी मंदिर पुन्हा उभे केले. स्वातंत्र्यानंतर भारताचे पहिले गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी सोमनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीचा संकल्प केला. त्यांनी स्वतः सोमनाथला भेट दिली आणि पुनर्बांधणीसाठी भव्य योजना आखली. दुर्दैवाने सरदार पटेल यांचे निधन झाले, परंतु त्यांच्या इच्छेनुसार मंदिराची पुनर्बांधणी पूर्ण झाली. ११ मे १९५१ रोजी भारताचे तत्कालीन राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी मंदिरात ज्योतिर्लिंगाची प्रतिष्ठापना केली.

मंदिराची वास्तुकला

सध्याचे सोमनाथ मंदिर 'सोमनाथ ट्रस्ट'द्वारे बांधलेले असून ते चालुक्य शैलीत आहे. मंदिराचा मुख्य शिखर ५१ मीटर उंच आहे. मंदिरात मुख्य गर्भगृह, सभामंडप आणि नृत्यमंडप आहेत. मंदिराचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्य म्हणजे 'बाणस्तंभ' — मंदिराच्या समुद्री बाजूस असलेला खांब ज्यावर लिहिलेले आहे की येथून थेट दक्षिण ध्रुवापर्यंत कोणताही भूखंड नाही. मंदिर परिसरात चोऱ्यांशी (Entrance gate) पर्यंतच्या भिंती सुंदर कोरीव कामाने सजलेल्या आहेत.

त्रिवेणी संगम आणि भल्का तीर्थ

सोमनाथ परिसरात हिरण, कपिला आणि सरस्वती या तीन नद्यांचा संगम होतो. या त्रिवेणी संगमावर स्नान करणे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते. सोमनाथपासून काही किलोमीटर अंतरावर भल्का तीर्थ आहे. पुराणानुसार याच ठिकाणी एका पारध्याच्या बाणाने श्रीकृष्णाच्या पायाला जखम झाली आणि त्यांनी पृथ्वीवरील आपली लीला संपवली. भल्का तीर्थ म्हणजे भगवान श्रीकृष्णाच्या या मर्त्य लोकातून निघण्याचे पवित्र स्थान.

साउंड अँड लाइट शो

सोमनाथ मंदिर परिसरात संध्याकाळी 'ज्योतिर्लिंग' नावाचा एक भव्य साउंड अँड लाइट शो होतो. हा शो मंदिराचा आणि स्थळाचा इतिहास प्रेक्षकांसमोर सादर करतो. मराठी, हिंदी, गुजराती, इंग्रजी अशा विविध भाषांमध्ये हा शो उपलब्ध आहे. समुद्राच्या पार्श्वभूमीवर मंदिरावर होणारा हा प्रकाश-ध्वनी सोहळा अत्यंत मनोवेधक असतो.

मंदिराच्या वेळा आणि दर्शन

मंदिर पहाटे ६:०० वाजता उघडते आणि रात्री ९:३० वाजता बंद होते. सकाळी मंगलाआरती, दुपारी मध्याह्न पूजा आणि संध्याकाळी संध्याआरती होते. महाशिवरात्री, श्रावण सोमवार आणि कार्तिक पौर्णिमेला विशेष पूजा होते. भक्तांसाठी विशेष दर्शन सुविधा उपलब्ध आहे.

कसे पोहोचावे

सोमनाथ गुजरातमधील वेरावळ शहराजवळ आहे. वेरावळ रेल्वे स्थानक सोमनाथपासून केवळ ५ किलोमीटर आहे. मुंबईहून वेरावळपर्यंत थेट रेल्वे आहे. अहमदाबाद विमानतळ हे सर्वात जवळचे प्रमुख विमानतळ आहे (४०० किमी). दीव विमानतळ (७५ किमी) जवळचे विमानतळ आहे. गुजरातमधील सर्व प्रमुख शहरांमधून बस सेवा उपलब्ध आहे. राष्ट्रीय महामार्ग ५१ वर सोमनाथ आहे.

जवळपासची प्रेक्षणीय स्थळे

सोमनाथ परिसरात अनेक दर्शनीय स्थळे आहेत. भल्का तीर्थ (श्रीकृष्ण निर्याण स्थान), देहोत्सर्ग तीर्थ, गीतामंदिर, लक्ष्मीनारायण मंदिर, जूनागड किल्ला (सोमनाथपासून ९५ किमी), गिरनार पर्वत, सासण गीर (आशियाई सिंहांचे अभयारण्य) ही प्रमुख ठिकाणे आहेत.

सण आणि उत्सव

कार्तिक पौर्णिमेला सोमनाथ मेळावा भरतो ज्यामध्ये लाखो भक्त सहभागी होतात. महाशिवरात्री आणि श्रावण मास विशेष असतो. दीपोत्सव आणि दसऱ्यालाही विशेष कार्यक्रम होतात.

भेट देण्याची उत्तम वेळ आणि टिप्स

सोमनाथला भेट देण्यासाठी ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ सर्वोत्तम आहे. उन्हाळ्यात (एप्रिल-जून) गुजरातमध्ये भीषण उष्णता असते. पावसाळ्यात समुद्र खवळलेला असतो. मंदिरात मोबाईल, कॅमेरा नेण्यास बंदी असते. लॉकर सुविधा बाहेर उपलब्ध आहे. वेरावळ किंवा सोमनाथमध्ये अनेक चांगले हॉटेल्स आहेत. सोमनाथ ट्रस्टचे अतिथीगृह देखील उपलब्ध आहे. गुजराती जेवण — दाल-बाटी-चुरमा, खिचडी, शिकंद, श्रीखंड — येथे चाखणे अनिवार्य आहे.