घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग – औरंगाबादचे शेवटचे ज्योतिर्लिंग आणि वेरूळच्या सान्निध्यातील दिव्य स्थान

घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग – बारावे आणि अंतिम ज्योतिर्लिंग

महाराष्ट्रातील औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) जिल्ह्यात, जगप्रसिद्ध वेरूळ लेण्यांपासून अवघ्या एक किलोमीटर अंतरावर वसलेले घृष्णेश्वर मंदिर हे भारतातील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी शेवटचे म्हणजेच बारावे ज्योतिर्लिंग आहे. "घृष्णेश्वर" म्हणजे "करुणेचा स्वामी" किंवा "दयाळू ईश्वर". या मंदिराला "घुश्मेश्वर" असेही म्हणतात. लाल दगडात बांधलेले हे भव्य मंदिर दक्षिण भारतीय आणि हेमाडपंथी वास्तुकलेचे उत्कृष्ट मिश्रण दर्शवते.

पौराणिक कथा

घृष्णेश्वर मंदिराशी संबंधित मुख्य पौराणिक कथा अत्यंत भावस्पर्शी आहे. शिवपुराणानुसार, दक्षिणेतील एका प्रदेशात सुधर्मा नावाची एक शिवभक्त स्त्री राहत होती. ती दररोज 101 शिवलिंगे बनवून त्यांची पूजा करत असे आणि पूजेनंतर ती शिवलिंगे तलावात विसर्जित करत असे. तिचा पती सुधर्माचा भाऊ घुश्मा याच्याशी विवाहित होता. घुश्मा ही अत्यंत सद्गुणी आणि शिवभक्त स्त्री होती. सुधर्माच्या आशीर्वादाने घुश्मालाही एक पुत्र प्राप्त झाला. परंतु सुधर्माला मत्सर वाटू लागला आणि तिने घुश्माच्या पुत्राचा वध केला. घुश्माने मात्र आपली शिवभक्ती सोडली नाही. तिच्या अचल भक्तीने प्रसन्न होऊन भगवान शंकर प्रकट झाले, त्यांनी तिच्या पुत्राला जिवंत केले आणि तिच्या विनंतीवरून तेथे ज्योतिर्लिंग स्वरूपात स्थायिक झाले. घुश्मेच्या ईश्वर म्हणून या लिंगाला "घुश्मेश्वर" किंवा "घृष्णेश्वर" असे नाव पडले.

मंदिराची वास्तुकला

घृष्णेश्वर मंदिर हे लाल दगडात (लाल बलुआ पत्थर) बांधलेले अत्यंत सुंदर आणि भव्य मंदिर आहे. सध्याचे मंदिर 18व्या शतकात इंदूरच्या राणी अहिल्याबाई होळकर यांनी बांधले. अहिल्याबाईंनी भारतभरातील अनेक मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला, परंतु घृष्णेश्वर हे त्यांच्या सर्वात महत्त्वाच्या कार्यांपैकी एक आहे. मंदिराची उंची सुमारे 240 फूट आणि रुंदी 185 फूट आहे. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर रामायण, महाभारत आणि पुराणातील कथांचे अत्यंत सुंदर कोरीव काम आहे. प्रत्येक खांबावर, भिंतीवर आणि छतावर विविध देव-देवता, अप्सरा, गंधर्व आणि पशू-पक्ष्यांच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. पाच मजली शिखर (गोपुर) दक्षिण भारतीय शैलीचे आहे.

शिवलिंग आणि गर्भगृह

गर्भगृहातील शिवलिंग पूर्वाभिमुख आहे, जे इतर ज्योतिर्लिंगांपेक्षा वेगळे आहे कारण बहुतेक ज्योतिर्लिंगे उत्तराभिमुख असतात. शिवलिंगावर सतत जलाभिषेक होत असतो. गर्भगृह अत्यंत शांत आणि पवित्र वातावरणात आहे. मंदिरात नंदीची सुंदर मूर्ती आहे जी गर्भगृहाकडे मुख करून बसलेली आहे.

वेरूळ लेण्या – जागतिक वारसा स्थळ

घृष्णेश्वर मंदिरापासून अवघ्या एक किलोमीटरवर UNESCO जागतिक वारसा स्थळ असलेल्या वेरूळ लेण्या आहेत. या लेण्यांमध्ये 34 लेणी आहेत – 12 बौद्ध, 17 हिंदू आणि 5 जैन. यातील कैलास मंदिर (लेणी क्रमांक 16) हे जगातील सर्वात मोठे एकाश्म शिल्प (monolithic sculpture) आहे. एकाच खडकातून कोरलेले हे मंदिर वास्तुकलेचा एक अद्भुत चमत्कार आहे. घृष्णेश्वर आणि वेरूळ लेण्या एकत्र पाहता येतात, ज्यामुळे या सहलीचे मूल्य दुप्पट होते.

दौलताबाद किल्ला

घृष्णेश्वरपासून सुमारे 15 किलोमीटर अंतरावर ऐतिहासिक दौलताबाद किल्ला (देवगिरी) आहे. यादव राजांनी बांधलेला हा किल्ला भारतातील सर्वात अजिंक्य किल्ल्यांपैकी एक मानला जातो. अनेक तटबंदी, खंदक, अंधारी वाट आणि चांद मिनार यांसाठी प्रसिद्ध असलेला हा किल्ला इतिहासप्रेमींसाठी अत्यंत आकर्षक आहे.

मंदिराच्या वेळा

मंदिर सकाळी 5:30 वाजता उघडते आणि रात्री 9:30 वाजता बंद होते. सकाळी 5:30 – मंगल आरती, सकाळी 6:00 ते दुपारी 12:00 – सामान्य दर्शन, दुपारी 12:00 ते संध्याकाळी 5:00 – मध्यान्ह दर्शन, संध्याकाळी 5:00 ते रात्री 9:00 – संध्या दर्शन, रात्री 9:00 – शेजारती. सोमवारी आणि विशेष सणांच्या दिवशी अभिषेक पूजा उपलब्ध आहे.

कसे पोहोचावे

घृष्णेश्वर मंदिर औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर) शहरापासून सुमारे 30 किलोमीटर अंतरावर आहे. औरंगाबाद विमानतळावरून मुंबई, दिल्ली आणि इतर प्रमुख शहरांना विमान सेवा उपलब्ध आहे. औरंगाबाद रेल्वे स्थानकावरून बस, ऑटो किंवा टॅक्सीने पोहोचता येते. मुंबईहून अंतर सुमारे 350 किलोमीटर (5-6 तास), पुण्याहून सुमारे 250 किलोमीटर (4-5 तास) आहे.

जवळपासची प्रेक्षणीय स्थळे

वेरूळ लेण्या (1 किमी), दौलताबाद किल्ला (15 किमी), अजिंठा लेण्या (100 किमी) – आणखी एक UNESCO जागतिक वारसा स्थळ, बीबी का मकबरा – "दख्खनचा ताजमहाल", पाणचक्की – ऐतिहासिक जलचक्की, सिद्धार्थ उद्यान आणि प्राणिसंग्रहालय, खुल्दाबाद – औरंगजेबाचे थडगे, सोनेरी महाल ही प्रमुख ठिकाणे आहेत.

स्थानिक खाद्यपदार्थ आणि निवास

औरंगाबादमध्ये सर्व प्रकारचे हॉटेल्स आणि लॉज उपलब्ध आहेत. वेरूळजवळही MTDC रिसॉर्ट आणि काही खाजगी हॉटेल्स आहेत. औरंगाबादच्या स्थानिक खाद्यसंस्कृतीत नान-कलिया (मटण करी), तहारी (मसालेदार भात), शीर खुर्मा, जौळाची भाकरी आणि चटणी यांचा समावेश आहे. शाकाहारी पर्यायांमध्ये दाल-बाटी, भरलेली वांगी, पिठलं-भाकरी उपलब्ध आहे. मंदिर परिसरातील प्रसाद म्हणून मिळणारे लाडू अत्यंत रुचकर असतात.

भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ आणि टिप्स

घृष्णेश्वरला भेट देण्यासाठी ऑक्टोबर ते मार्च हा सर्वोत्तम काळ आहे. औरंगाबादचे उन्हाळे अत्यंत उष्ण असतात (40-45 अंश सेल्सिअस), त्यामुळे एप्रिल-जून टाळणे शहाणपणाचे आहे. वेरूळ लेण्या आणि घृष्णेश्वर मंदिर एकाच दिवशी पाहता येतात. वेरूळ लेण्या मंगळवारी बंद असतात, हे लक्षात ठेवा. सकाळी लवकर जाणे उत्तम कारण गर्दी कमी असते आणि हवामान आल्हाददायक असते. मंदिरात छायाचित्रणास परवानगी नाही.