केदारनाथ ज्योतिर्लिंग – हिमालयाच्या कुशीतील बारा ज्योतिर्लिंगांचे शिखर

केदारनाथ – हिमालयाच्या अंगावर वसलेले दिव्य शिवधाम

उत्तराखंड राज्यातील रुद्रप्रयाग जिल्ह्यात, हिमालयाच्या भव्य पर्वतरांगांमध्ये, समुद्रसपाटीपासून ३,५८३ मीटर उंचीवर वसलेले केदारनाथ मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वात उंचावरील आणि सर्वात दुर्गम ज्योतिर्लिंग आहे. मंदाकिनी नदीच्या काठावर आणि केदारनाथ पर्वतशिखराच्या पायथ्याशी वसलेले हे मंदिर केवळ मे ते नोव्हेंबर या काळात खुले असते. हिवाळ्यात हिमवर्षावामुळे संपूर्ण परिसर बर्फाने झाकला जातो आणि मंदिर बंद करावे लागते.

पौराणिक कथा – पांडवांची कथा

केदारनाथाशी पांडवांची कथा अत्यंत प्रसिद्ध आहे. महाभारत युद्धानंतर पांडव आपल्या कौरव भाऊ आणि गुरुजनांच्या हत्येच्या पापातून मुक्त होण्यासाठी भगवान शिवाचे दर्शन घ्यायला निघाले. परंतु शिव पांडवांवर रुष्ट होते कारण त्यांनी अधर्माने युद्ध केले होते. शिव त्यांना दर्शन देण्यास तयार नव्हते आणि एका वृषभाचे (बैलाचे) रूप घेऊन हिमालयात लपले. पांडवांनी शोध घेता वृषभाला ओळखले. भीमाने त्याला पकडण्याचा प्रयत्न केला. बैलाने जमिनीत खाली घुसण्यास सुरुवात केली. भीमाने बैलाचे पुठ्ठे (कुबडे) धरले. शिवाचे पुठ्ठे येथे केदारनाथला राहिले आणि इतर भाग — बाहू (हात) तुंगनाथला, मुख (तोंड) रुद्रनाथला, नाभी (बेंबी) मद्महेश्वरला आणि जटा (केस) कल्पेश्वरला प्रकट झाले. या पाच ठिकाणांना एकत्रितपणे 'पंच केदार' म्हणतात.

आदि शंकराचार्यांचे योगदान

आदि शंकराचार्यांनी ३२ व्या वर्षी केदारनाथला भेट दिली आणि येथेच समाधी घेतली अशी परंपरा आहे. मंदिराच्या मागे आदि शंकराचार्यांची समाधी आहे. शंकराचार्यांनी केदारनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार केला असेही मानले जाते. त्यांनी येथे ध्यानाच्या स्थितीत आपली इहलीला संपवली असे भारतीय परंपरा सांगते.

२०१३ चा प्रलय आणि मंदिराचा चमत्कार

१५-१७ जून २०१३ रोजी उत्तराखंडात अभूतपूर्व पूर आणि ढगफुटी झाली. केदारनाथ परिसरात चोराबारी हिमनद्याचे तळ फुटले आणि प्रचंड पाणी आणि दगडांचा लोट आला. संपूर्ण केदारनाथ गाव, हजारो यात्रेकरू आणि सर्व परिसर उद्ध्वस्त झाला. परंतु केदारनाथ मंदिर अजूनही उभे राहिले! मागून येणाऱ्या प्रचंड शिलेला मंदिराने आपल्या बळकट बांधणीने रोखले. हे लोकांनी शिवाचा चमत्कार मानले. आज त्या शिलेला 'भीमशिला' म्हणतात आणि ती मंदिराच्या मागे अजूनही दिसते. प्रलयानंतर मंदिराचा सर्वसमावेशक जीर्णोद्धार झाला आणि मार्ग पुनर्बांधणी केली गेली.

गौरीकुंड ते केदारनाथ ट्रेक

गौरीकुंड हे केदारनाथ यात्रेचे प्रस्थानबिंदू आहे. गौरीकुंडहून केदारनाथपर्यंतचे अंतर सुमारे १६ किलोमीटर आहे. हे ट्रेक साधारण ६-८ तासांत पूर्ण होते. वाटेत लिंचोली, भीमबली, रामबाडा आणि जंगलचट्टी अशा थांब्यांवर विश्रांती घेता येते. अश्वस्वारी (घोडे) आणि डोली (पालखी) सेवाही उपलब्ध आहे. हेलिकॉप्टर सेवा फाटा, सीतापूर आणि गुप्तकाशीहून उपलब्ध आहे. अलीकडे रोपवे प्रकल्पही प्रस्तावित आहे.

मंदिराची वास्तुकला

केदारनाथ मंदिर हे उत्तर भारतीय 'नागर' शैलीत बांधलेले असून त्याची बांधणी अत्यंत भक्कम आहे. मंदिर खूप प्राचीन आहे — काही परंपरांनुसार हे मूळ मंदिर पांडवांनी बांधले. मोठ्या आकाराच्या राखाडी दगडांनी बांधलेले हे मंदिर हजारो वर्षांच्या थंडी, हिमवर्षाव आणि वादळांचा सामना करत उभे आहे. मंदिराचा शिखर शंकूच्या आकाराचा आहे. मंदिरात गर्भगृह आणि मंडप असे दोन भाग आहेत. मंदिरात शिवलिंग त्रिकोणी (कुबड्याच्या) आकाराचे आहे जे बैलाच्या पुठ्ठ्याचे प्रतीक आहे.

मंदाकिनी नदी

केदारनाथ मंदिराजवळून मंदाकिनी नदी वाहते. मंदाकिनी म्हणजे आकाशातून अवतरलेली गंगा. या नदीचे पाणी अत्यंत शुद्ध आणि थंड आहे. मंदाकिनी नदीच्या काठावर स्नान करणे पुण्यदायी मानले जाते. नदीचे पाणी उन्हाळ्यात पर्वतांवरील बर्फ वितळल्याने येते.

चार धाम यात्रा

केदारनाथ हे चार धाम यात्रेचा (यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ आणि बद्रीनाथ) एक महत्त्वाचा भाग आहे. उत्तराखंडातील हे चार तीर्थस्थान एकत्र पूर्ण करणे एक महान धार्मिक साधना मानली जाते. सामान्यतः यात्रा यमुनोत्रीपासून सुरू होऊन बद्रीनाथला संपते.

मंदिराच्या वेळा (हंगाम)

मंदिर मे महिन्याच्या सुरुवातीस उघडते आणि नोव्हेंबर महिन्यात (दिवाळीनंतर) बंद होते. उद्घाटनाची तारीख अक्षय तृतीयाला जाहीर केली जाते. भस्म आरती पहाटे ५:०० वाजता होते. दुपारी भोग लागतो. संध्याकाळी ७:३० वाजता संध्या आरती होते. रात्री ९:०० वाजता शेजारती आणि मंदिर बंद.

कसे पोहोचावे

ऋषिकेशपासून गौरीकुंडपर्यंत सुमारे २२५ किलोमीटर आहे. देहरादून विमानतळ सर्वात जवळचे आहे. ऋषिकेश किंवा हरिद्वारहून बस किंवा टॅक्सी घ्यावी. हेलिकॉप्टर सेवा फाटा, सीतापूर, गुप्तकाशी आणि देहरादून (जॉलीग्रांट विमानतळ) येथून उपलब्ध आहे.

जवळपासची प्रेक्षणीय स्थळे

चोराबारी हिमनद्या (गांधीसरोवर), वासुकितल, केदारनाथ वन्यजीव अभयारण्य, गुप्तकाशी (अर्धनारीश्वर मंदिर), त्रिजुगीनारायण मंदिर, सोनप्रयाग, अगस्त्यमुनी ही जवळची ठिकाणे आहेत.

भेट देण्याची उत्तम वेळ आणि टिप्स

मे-जून आणि सप्टेंबर-ऑक्टोबर हा काळ उत्तम आहे. जुलै-ऑगस्टमध्ये मान्सूनमुळे दरड कोसळण्याचा धोका असतो. शरीर आणि मन दोन्ही तयार करूनच यात्रा करावी — उंचीमुळे श्वास घेण्यात त्रास होऊ शकतो. उबदार कपडे, रेनकोट आणि पुरेसे पाणी आवश्यक आहे. हेलिकॉप्टर बुकिंग आधीच करावी. गौरीकुंडला गरम पाण्याचे झरे आहेत जेथे यात्रेपूर्वी स्नान करता येते.