ओंकारेश्वर ज्योतिर्लिंग – नर्मदेच्या ॐकार बेटावरील शिवधाम

ओंकारेश्वर – ॐकाराच्या आकाराचे पवित्र बेट

मध्यप्रदेशातील नर्मदा नदीच्या मध्यभागी असलेले एक द्वीप (बेट) ज्याचा आकार हिंदू धर्मातील सर्वात पवित्र संकेत 'ॐ' सारखा आहे, त्यावर वसलेले ओंकारेश्वर मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. खंडवा जिल्ह्यातील हे तीर्थक्षेत्र नर्मदा नदीच्या सौंदर्याने आणि आध्यात्मिक वातावरणाने भक्तांना मंत्रमुग्ध करते. येथे नर्मदा आणि कावेरी नद्यांचा संगम होतो.

पौराणिक कथा – विंध्याचल पर्वताची तपश्चर्या

ओंकारेश्वराच्या उगमाबद्दल एक सुंदर पुराणकथा आहे. विंध्याचल पर्वताने भगवान शिवाची घोर तपश्चर्या केली — मातीने बनवलेल्या शिवलिंगाची पूजा करत. शिवाने प्रसन्न होऊन विंध्याचलला दर्शन दिले. विंध्याचलने शिवाला येथेच राहण्याची विनंती केली. शिवाने एका लिंगाचे दोन भाग केले — एक भाग ओंकारेश्वर (बेटावर) आणि दुसरा भाग अमलेश्वर किंवा अमरेश्वर (मुख्य भूभागावर) म्हणून स्थापित झाला. म्हणूनच या ठिकाणी दोन मंदिरे आहेत आणि दोन्हींचे दर्शन एकत्र घेणे अनिवार्य मानले जाते.

ओंकारेश्वर आणि अमलेश्वर – दोन मंदिरे

ओंकारेश्वरमध्ये दोन मंदिरे आहेत जी एकमेकांशी जोडलेली आहेत. बेटावरील मंदिर 'ओंकारेश्वर' या नावाने ओळखले जाते आणि येथील शिवलिंग भगवान विष्णूने स्थापित केले असे मानले जाते. मुख्य भूभागावरील मंदिर 'अमलेश्वर' किंवा 'अमरेश्वर' या नावाने ओळखले जाते. या दोन्ही मंदिरांचे दर्शन घेतल्यावरच ओंकारेश्वर यात्रा पूर्ण मानली जाते. बेटावर पोहोचण्यासाठी नावाने (होडीने) नर्मदा पार करावी लागते किंवा पूल वापरता येतो.

आदि शंकराचार्यांचे शिक्षण स्थान

ओंकारेश्वराला आदि शंकराचार्यांच्या जीवनात एक अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. शंकराचार्य तरुण वयात (काही परंपरांनुसार वयाच्या ७व्या किंवा ८व्या वर्षी) केरळहून निघून भारतभ्रमणाला निघाले. ओंकारेश्वरमधील गुफेत गोविंदपाद आचार्य (गोविंदभगवत्पाद) हे महान योगी राहत होते. शंकराचार्यांनी त्यांना गुरू म्हणून स्वीकारले आणि त्यांच्याकडून वेदांत, योगसूत्र आणि तत्त्वज्ञानाचे सखोल शिक्षण घेतले. गोविंदपादांच्या मार्गदर्शनाखाली शंकराचार्यांनी ज्ञानाच्या अभूतपूर्व उंचीवर पोहोचले आणि पुढे अद्वैत वेदांताचे प्रणेते झाले.

नर्मदा परिक्रमा

नर्मदा परिक्रमा हे हिंदू धर्मातील एक अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थ आहे. नर्मदा नदीच्या एका किनाऱ्याने समुद्रापर्यंत जाऊन दुसऱ्या किनाऱ्याने परत येणे म्हणजे नर्मदा परिक्रमा. ही परिक्रमा पूर्ण करायला साधारण तीन वर्षे लागतात. हजारो साधू आणि भक्त दरवर्षी ही परिक्रमा करतात. ओंकारेश्वर हे नर्मदा परिक्रमेवरील सर्वात महत्त्वाचे तीर्थ मानले जाते.

मंदिर वास्तुकला आणि परिसर

ओंकारेश्वर मंदिर उत्तर आणि दक्षिण भारतीय वास्तुशैलींचे मिश्रण आहे. मंदिर पाच मजली असून वेगवेगळ्या स्तरांवर विविध देवता आहेत. मंदिरात सुंदर कोरीव खांब आणि मूर्ती आहेत. बेट परिसरात गणपती मंदिर, महाकाली मंदिर, सिद्धनाथ मंदिर आणि इतर छोटी मंदिरे आहेत. नर्मदा नदीचे शांत पाणी आणि डोंगरांची पार्श्वभूमी या ठिकाणाला एक अलौकिक सौंदर्य देतात.

श्री दत्त पुराण आणि २४ अवतार

ओंकारेश्वरमध्ये भगवान दत्तात्रेयाचे महत्त्व असल्याचेही सांगितले जाते. या ठिकाणी शिवाच्या २४ अवतारांची पूजा केली जाते. ओंकारेश्वर बेटाला प्रदक्षिणा करताना नर्मदेच्या काठावर अनेक प्राचीन मंदिरे आणि धार्मिक स्थळे आहेत जी आध्यात्मिक अनुभव समृद्ध करतात.

ओंकारेश्वर धरण

ओंकारेश्वर जवळ नर्मदा नदीवर 'ओंकारेश्वर धरण' बांधण्यात आले आहे. या धरणामुळे नर्मदेच्या पाण्याची पातळी वाढली असून बेटाचे स्वरूप आणखी ठळक झाले आहे. धरणाच्या पाण्यात तरंगणारे बेट आणि त्यावरील मंदिर हे दृश्य अत्यंत विलोभनीय असते.

मंदिराच्या वेळा

मंदिर पहाटे ५:०० वाजता उघडते. सकाळी जलाभिषेक पूजा, दुपारी नैवेद्य पूजा आणि संध्याकाळी संध्याआरती असते. रात्री ९:३० वाजता शेजारती आणि मंदिर बंद होते. श्रावण सोमवारी आणि महाशिवरात्रीला विशेष पूजा होतात.

कसे पोहोचावे

ओंकारेश्वर इंदूरपासून ७७ किलोमीटर अंतरावर आहे. इंदूर विमानतळ सर्वात जवळचे आहे. ओंकारेश्वर रोड रेल्वे स्थानक (पश्चिम रेल्वे) येथून बस किंवा टॅक्सीने मंदिराला पोहोचता येते. खंडवा रेल्वे स्थानक (७२ किमी) आणखी एक पर्याय आहे. इंदूर, उज्जैन आणि भोपाळहून नियमित बस सेवा उपलब्ध आहे.

जवळपासची प्रेक्षणीय स्थळे

ओंकारेश्वर परिसरात मांधाता बेट, सिद्धनाथ मंदिर, केदारेश्वर मंदिर, काजल राणी गुफा (सुंदर नैसर्गिक गुफा), महेश्वर (रानी अहिल्याबाईंची राजधानी) आणि मांडू किल्ला ही ठिकाणे पाहण्यासारखी आहेत.

भेट देण्याची उत्तम वेळ आणि टिप्स

ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ सर्वोत्तम आहे. नर्मदा परिक्रमेचा एक छोटासा अनुभव घेण्यासाठी बेटाची प्रदक्षिणा करा. नावाने (बोटीने) नर्मदा पार करण्याचा अनुभव अद्वितीय असतो. ओंकारेश्वरमध्ये अनेक धर्मशाळा आणि हॉटेल्स उपलब्ध आहेत. मालवा प्रदेशाचे दाल बाटी, लापसी, माव बाटी, कोरमा हे पदार्थ चाखा.