॥ प्रदोष व्रत कथा ॥ प्रदोष व्रत कथा - संपूर्ण मराठी == प्रदोष व्रत माहिती == हिंदू धर्मात प्रदोष व्रत अत्यंत महत्व आहे. दर महिन्यात दोन प्रदोष व्रत असतात. या दिवशी महादेव आणि देवी पार्वतीची पूजा केली जाते. हिंदू पंचांगानुसार, शुक्ल पक्षाच्या त्रयोदशी तिथीला प्रदोष व्रत असतो. प्रदोष व्रत सोमवारी येत असल्याने याला सोम प्रदोष व्रत म्हणतात. हिंदू धर्मांप्रमाणे सोमवारचा दिवस महादेवाचा दिवस मानला जातो, म्हणून जेव्हा या दिवशी प्रदोष व्रत आल्यास याचं महत्त्वचं अजूनच वाढतं. प्रदोष व्रताच्या दिवशी महादेवाची पूजा प्रदोष काळात केली जाते. सूर्यास्तापासून 45 मिनिटाआधी व सूर्यास्ताच्या 45 मिनिटानंतर पर्यंतचा काळ प्रदोष काळ मानला जातो. प्रदोष व्रतात महादेवाचं अभिषेक करुन बिल्व पत्र अर्पित करावे. दर महिन्यात दोन प्रकारच्या एकादशी असतात. त्याच प्रकारे दोन प्रकारचे प्रदोष देखील असतात. त्रयोदशीला प्रदोष म्हणतात. एकादशीला विष्णू तर प्रदोषला शंकर संबंधित असल्याचे सांगितले जाते. या दोन्ही व्रतांमुळे चंद्र दोष दूर होतो असे सांगितले जाते. पौराणिक मान्यतेनुसार, समुद्रमंथनाच्या वेळी विष बाहेर आले तेव्हा महादेवाने जगाला वाचवण्यासाठी ते भयंकर विष प्यायले. हे विष इतके प्रभावी होते की ते प्यायल्यानंतर महादेवाचा घसा निळा पडला आणि विषाच्या प्रभावामुळे त्यांच्या अंगात असह्य जळजळ सुरू झाली. तेव्हा देवांनी महादेवाचा मत्सर जल, बेलपत्र इत्यादींनी कमी केला. महादेवाने विष पिऊन जगाला विषाच्या प्रभावापासून वाचवले होते, त्यामुळे सर्व जग आणि देव महादेवाचे ऋणी झाले. ही घटना घडली ती वेळ त्रयोदशी तिथी आणि प्रदोष काळात घडली म्हणूनच या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. रवी प्रदोष व्रतबाबत पौराणिक कथेत सांगितल्या प्रमाणे, एकेकाळी एका गावात एक ब्राह्मण कुटुंब राहत होते. हे ब्राह्मण कुटुंब खूप गरीब होते. ब्राह्मणाची पत्नी नेहमी विधिवत पद्धतीने प्रदोष व्रत करत असे. एके दिवशी या ब्रह्माणाचा मुलगा गावाबाहेर गंगेत स्नान करण्यासाठी जात असताना त्याला काही चोरांनी पकडले. या चोरांनी त्या मुलाला दम देत सांगितले की, जेव्हा तू तुझ्या वडिलांच्या गुप्त संपत्तीबद्दल सर्व काही सांगशील तेव्हाच आम्ही तुला सोडू. यावर आम्ही गरीब असून आमच्याकडे गुप्तधन नाही, असे मुलाने स्पष्ट केले. हे ऐकून चोरटे त्याला सोडून पळून गेले. मुलगा खूप थकला होता. तेवढ्यात राजाचे काही सैनिक चोरांच्या शोधात आले. ब्रह्माणाच्या मुलाला वटवृक्षाखाली पाहून तो चोरांपैकी एक आहे असे सैनिकांना वाटले. सैनिकांनी ब्राह्मणाच्या मुलाला पकडून तुरुंगात टाकले. तर घरी आई आपल्या मुलाची वाट पाहत होती. सूर्यास्त होऊनही मुलगा घरी न आल्याने आई अस्वस्थ झाली. त्याच दिवशी प्रदोष व्रत होते. त्यानंतर त्यांनी मुलाच्या सुरक्षेसाठी भगवान शंकराची प्रार्थना केली. भगवान शंकराने आईची प्रार्थना मान्य केली आणि राजाला स्वप्नात दर्शन दिले आणि सांगितले की, तुम्ही ज्या मुलाला पकडले आहे तो ब्राह्मणाचा मुलगा आहे. त्याला सोडा, तो निर्दोष आहे. तू सोडला नाहीस तर तुझे सर्व राज्य नष्ट होईल. त्यानंतर दुसऱ्या दिवशी राजाने त्या ब्राह्मण पुत्राला सोडुन त्याची माफी मागितली आणि आपली चूक सुधारण्यासाठी 5 गावे त्याच्या नावावर केली अशी ही कथा आहे. प्रदोष व्रत प्रत्येक महिन्याच्या त्रयोदशी तिथीला येते. हे व्रत महादेवाला समर्पित आहे. असे म्हणतात की समुद्र मंथनच्या वेळी महादेवाने जगाचा उद्धार करण्यासाठी विष पिले तो दिवस त्रयोदशी होता. त्यानंतर सर्व देवांनी कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी प्रदोष काळात पूजा केली. यावर महादेव खूप प्रसन्न झाले आणि तेव्हापासून हे व्रत महादेवाला समर्पित केले जाऊ लागले. आजही या व्रतामध्ये प्रदोष कालात महादेवाची पूजा केली जाते. प्रदोषाचे महत्त्वही दिवसानुसार बदलते. पौराणिक कथेनुसार, एकेकाळी एका गावात एक प्रसिद्ध व्यापारी राहत होता. तो खूप श्रीमंत होता आणि नेहमी इतरांना मदत करत असे. जो कोणी त्याच्या दारात मदत मागायला आला, तो कधीही रिकाम्या हाताने परत देत नाही. परोपकारी स्वभावामुळे त्यांना समाजात चांगली प्रतिष्ठा होती. मात्र, या व्यापाऱ्याला मुलं होत नव्हते. यामुळे तो आणि त्याची बायको कायम दुखी असायचे. एकदा व्यापारी आणि बायको तीर्थ यात्रेला जातात. तीर्थ यात्रेच्या दरम्यान त्यांना एका झाडाखाली एक साधू बसलेले दिसतात. हे साधू ध्यानस्थ अवस्थेत होते. दोघेही साधूकडे गेले आणि त्याच्यासमोर हात जोडून बसले. साधूचे ध्यान संपल्यावर त्यांनी त्या दोघांकडे पाहिले आणि त्यांना सांगितले की तुमचे दु:ख जे काही आहे ते मला अगोदरच माहीती आहे. साधू म्हणाले की, तुम्हाला एक मुलं पाहिजे आहे. यासाठी तुम्ही दोघांनी महादेवाची पूजा करा आणि विधिपूर्वक शनि प्रदोष व्रत करा. शिवच्या कृपेनेच तुम्हाला अपत्यप्राप्ती होईल. यानंतर साधूने त्याला शनि प्रदोष व्रताची पद्धतही सांगितली. यानंतर व्यापारी आणि त्याची पत्नी साधूला नमन केले आणि तीर्थयात्रेला निघाले. तीर्थयात्रा करून परतल्यानंतर त्यांनी साधूने सांगितलेल्या पद्धतीनुसार शनि प्रदोष व्रत केले. काही काळ उपवास केल्यावर व्यापाऱ्याची पत्नी गरोदर राहिली आणि तिने मुलाला जन्म दिला. अशा प्रकारे शनि प्रदोष व्रताचे पालन केल्याने त्यांच्या जीवनातील शून्यता भरून निघून कुटुंबात आनंदाचे वातावरण होते. पौराणिक कथेनुसार एका गावात एक ब्राह्मणीचं पतींचं निधन झाल्यामुळे तिला पोटापाण्यासाठी मुलासमवेत भीक मागण्यासाठी घराबाहेर पडावं लागत होतं. ती स्वत: आणि आपल्या मुलाला भीक मागून खाऊ घालायची. दिवस सरत असताना एके दिवस ब्राह्मणी घरी परत येत होती तेव्हा तिला एक मुलगा जखमी अवस्थेत विव्हळत दिसला. ब्राह्मणीने त्याला आपल्या घरी आणले. मुलगा विदर्भाचा राजपुत्र होता. शत्रूच्या सैन्याने त्याच्या राज्यावर हल्ला चढवला होता आणि त्याच्या वडिलांना पकडून आणले होते. त्यांनी राज्याचा ताबा घेतला होता म्हणून तो मुलगा अशा अवस्थेत इकडे-तिकडे फिरत होता. राजकुमार ब्राह्मणांच्या घरात राहू लागला. मग एके दिवस अंशुमति नावाच्या गंधर्व मुलीने राजकुमारला पाहिले ती त्याला मोहित झाली. दुसऱ्या दिवशी अंशुमति तिच्या आईवडिलांना राजकुमाराला भेटायला घेऊन आली. त्यांना देखील राजपुत्र पसंत पडला. काही दिवसांनंतर भगवान शंकरांनी अंशुमतीच्या आई-वडिलांना स्वप्नात आज्ञा केली की राजकुमार आणि अंशुमतीचे लग्न करावे आणि त्यांनीही तेच केले. ब्राह्मणी प्रदोष व्रत करत होती. आपल्या मनोभावे उपवासाचा परिणामामुळे आणि गंधर्वराजांच्या सैन्याच्या मदतीने राजकुमाराने विदर्भातून शत्रू पळवून लावले. राजकुमाराने आपल्या वडिलांचे राज्य परत मिळवले. राजकुमारने ब्राह्मण-मुलाला आपल्या राज्याचे प्रधान बनविले. या प्रकारे ब्राह्मणीच्या प्रदोष व्रताच्या महानतेमुळे राजकुमार आणि ब्राह्मण मुलाला चांगले दिवस आले. अशाच प्रकारे भगवान शंकर त्यांच्या इतर भक्तांवर कृपा करतात. म्हणूनच, सोम प्रदोष यांचे उपवास ठेवणाऱ्या सर्व भक्तांनी ही कथा वाचली किंवा ऐकली पाहिजे. प्रदोष व्रताचा अर्थ रात्रीची पूजा असा होतो. ही पूजा रात्री केली जाते म्हणून याला प्रदोष व्रत असे म्हटले जाते. हे व्रत कृष्ण पक्षाच्या त्रयोदशी तिथीला पाळले जाते. मंगळवारी येणाऱ्या व्रताला भौम प्रदोष व्रत म्हटले जाते. पौराणिक कथेनुसार, एक वृद्ध महिला होती ती मंगळ देवतेची आवडती महिला होती असे म्हटले जाते. ही महिला दर मंगळवारी उपवास करत असे. तिला मंगळवारी एक मुलगा झाला त्यामुळे ती त्या मुलाला मांगलिया या नावाने बोलत असे. मंगळवारच्या दिवशी ती घरामध्ये प्लास्टर करत नव्हती किंवा माती खोदत नसते. एके दिवशी तिची परीक्षा घेण्यासाठी मंगळ देवता साधूच्या वेषामध्ये तिच्या घरी आला आणि आवाज दिला. त्यावेळी ती वृद्ध महिला म्हणाली, महाराज तुमचा काय आदेश आहे? तेव्हा त्या साधूने सांगितले की, मला खूप भूक लागली आहे. तुम्ही माझ्यासाठी जेवण बनवू शकता का? जर तुम्ही थोडी माती लावली तर तुम्हाला पुण्य मिळेल. हे ऐकून त्या वृद्ध महिलेने उत्तर दिले की, आज माझा मंगळवारचा उपवास आहे मी अन्न शिजवू शकणार नाही. जर तुम्हाला पाहिजे असल्यास मी पाणी शिंपडू शकते तुम्ही त्यावर अन्न शिजवू शकता. त्यावेळी त्यांनी शेणाने लेपित केलेल्या स्वयंपाकघरात अन्न शिजवतो. वृद्ध महिला म्हणाली, मातीला लेपित करण्याव्यतिरिक्त इतर काही सेवा असेल तर मला सांगा आणि मी ते करेन. तेव्हा साधू म्हणाले बघा उत्तर देण्यापूर्वी विचार करा, मी जे तुम्हाला सांगेन ते करावे लागेल. तुम्ही सांगाल ते मी करेल तुमचे आदेश मी नक्की पाळेल. असे तिने तीन वेळा वचन दिले. त्या वेळी साधु म्हणाले, तुझ्या मुलाला बोलव त्याला झोपव मग मी त्याच्या पाठीवर जेवण बनवेल. त्यांचे हे बोलणे ऐकून ती वृद्ध महिला शांत बसली. नंतर त्या महिलेने आपल्या मुलाला आवाज देण्यास सुरुवात केली तो आला. त्याला तिने सांगितले जा बेटा तुला बाबाजी बोलवत आहे त्याने त्यांच्याकडे जाऊन तुमचा आदेश काय आहे अशी विचारणा केली तेव्हा त्यांनी सांगितले तू तुझ्या आईला बोलवून आण. तेव्हा आई आली आणि मुलाला झोपवले. त्याच्या पाठीवर ब्रेझियर ठेवत म्हणाली, महाराज आता तुम्हाला जे करायचे आहे ते करा, मी जाऊन माझे काम करेन. साधूने ब्रेझियरला आग लावली आणि अन्न शिजवले. अन्न शिजवून झाल्यानंतर साधूने सांगितले की तुझ्या मुलाला बोलावून घे म्हणजे तो पण जेवू शकेल. त्या वृद्ध महिलेला आश्चर्याची गोष्ट वाटली ती म्हणजे त्याच्या पाठीला आग लावली आहे आणि त्याला प्रसादासाठी बोलवत आहात. साधूच्या आग्रहास्तव, वृद्ध महिलेने मांगल्याची हाक मारताच तो एका बाजूने धावत आला. साधूने मुलाला प्रसाद दिला आणि म्हणाले मला तुझा उपवास यशस्वी झाला आहे. तुझ्या हृदयात दया आहे आणि तुझ्या इष्टदेवावर अढळ श्रद्धा आहे. यामुळे तुला कधीही कोणत्याही समस्येला तोंड द्यावे लागणार नाही. == प्रदोष व्रत विधी == व्रत असलेल्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी उठावे. नित्यकर्म आटपून पांढऱ्या रंगाचे कपडे परिधान करावे. पुजेची तयारी करावी. गायीच्या शेणाने मंडप तयार करावा. मंडपाखाली 5 वेगवेगळ्या रंगाची रांगोळी काढावी. नंतर उत्तर पूर्व दिशेकडे मुख करुन महादेवाची पूजा करावी. प्रदोष काळात उपवास असताना फक्त हिरवे मूग खाल्ले पाहिजे. हिरवे मूग पृथ्वी तत्त्व आहे आणि ते मंदाग्निला शांत ठेवण्यास मदत करतात. प्रदोष काळात लाल मिरची, धान्य, तांदूळ, आणि साधं मीठ खाणे टाळावे. तुम्ही पूर्ण निरंकार उपवास करू शकता किंवा फळाहार देखील घेऊ शकता. सोम प्रदोष व्रताच्या दिवशी स्नान इत्यादी आटोपल्यानंतर हलके लाल किंवा गुलाबी रंगाचे कपडे घालावे. यानंतर हळदीकुंकवाचे शिवलिंग बनवा आणि चांदी किंवा तांब्याच्या कळशातून शिवलिंगाला शुद्ध मधाचा प्रवाह द्या. त्यानंतर शुद्ध पाण्याच्या प्रवाहाने अभिषेक करा.