॥ नवरात्र व्रत कथा ॥ ॥ देवी माहात्म्य — महिषासुर मर्दन ॥ प्राचीन काळी महिषासुर नावाचा एक अत्यंत बलशाली दैत्य होता. त्याने ब्रह्मदेवाची कठोर तपश्चर्या करून वरदान मागितले — "कोणताही देव, दैत्य किंवा पुरुष मला मारू शकणार नाही." ब्रह्मदेवाने हे वरदान दिले. या वरदानाच्या बळावर महिषासुराने तिन्ही लोकांवर आक्रमण केले. इंद्र, अग्नी, वायू, वरुण — सर्व देवांना त्याने हरवले. देवांची राज्ये हिसकावून घेतली. देव स्वर्गातून हाकलले गेले. सर्व देव — ब्रह्मा, विष्णू, महेश — यांच्याकडे गेले. तिघांनाही महिषासुराचा वध करता येत नव्हता कारण तो पुरुषाच्या हातून अवध्य होता. तेव्हा त्रिदेवांनी — ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश — यांच्या तेजातून आणि सर्व देवांच्या शक्तीतून एक दिव्य स्त्री शक्ती प्रकट झाली. ती होती — आदिशक्ती दुर्गा. शंकराने त्रिशूल दिले, विष्णूने सुदर्शन चक्र दिले, इंद्राने वज्र दिले, अग्नीने शक्ती दिली, वायूने धनुष्य दिले, सूर्याने बाणांचे भाते दिले, काळाने खड्ग आणि ढाल दिली, विश्वकर्म्याने परशू दिली, हिमालयाने सिंह वाहन दिले. अशा प्रकारे सर्व देवांनी आपापली शस्त्रे देवीला अर्पण केली. अठरा हातांची, सिंहावर आरूढ, दिव्य तेजाने झळकणारी देवी दुर्गा महिषासुराशी युद्धासाठी निघाली. नऊ दिवस भयंकर युद्ध झाले. महिषासुराचे सैन्य अत्यंत बलशाली होते. चंड-मुंड, शुंभ-निशुंभ, रक्तबीज असे अनेक महादैत्य त्याच्या सैन्यात होते. पहिल्या दिवशी देवीने शैलपुत्री रूपात शस्त्र उचलले. दुसऱ्या दिवशी ब्रह्मचारिणी रूपात तपश्चर्येचे बळ दाखवले. तिसऱ्या दिवशी चंद्रघंटा रूपात रणभेरी वाजवली. चौथ्या दिवशी कूष्मांडा रूपात ब्रह्मांड हलवले. पाचव्या दिवशी स्कंदमाता रूपात देवसेनापती कार्तिकेयाला प्रेरणा दिली. सहाव्या दिवशी कात्यायनी रूपात महिषासुराच्या सैन्यावर हल्ला केला. सातव्या दिवशी कालरात्री रूपात रक्तबीजाचा वध केला. आठव्या दिवशी महागौरी रूपात शांततेचा प्रकाश पसरवला. नवव्या दिवशी सिद्धिदात्री रूपात महिषासुराचा वध केला. देवीने महिषासुराला त्रिशूलाने भोसकून मारले. तो म्हशीच्या रूपात होता — म्हणून देवीला 'महिषासुरमर्दिनी' म्हणतात. सर्व देव आनंदित झाले. इंद्राला स्वर्गराज्य परत मिळाले. तिन्ही लोकांत शांती नांदली. देवांनी देवीची स्तुती केली आणि प्रार्थना केली — "हे देवी, जेव्हा जेव्हा संकट येईल तेव्हा तू आमचे रक्षण कर." देवी म्हणाली, "आश्विन शुक्ल प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंत नऊ दिवस जो माझी पूजा करेल, त्याच्या सर्व संकटांचा मी नाश करीन. माझ्या नऊ रूपांची नऊ दिवस पूजा करा — हेच नवरात्र व्रत." ॥ नवदुर्गा — नऊ रूपे ॥ १. शैलपुत्री — हिमालयाची कन्या, वृषभारूढ, त्रिशूल आणि कमळधारिणी २. ब्रह्मचारिणी — तपश्चर्या करणारी, जपमाला आणि कमंडलुधारिणी ३. चंद्रघंटा — मस्तकावर अर्धचंद्र, दहा हातांमध्ये शस्त्रे, सिंहारूढ ४. कूष्मांडा — ब्रह्मांडाची निर्मात्री, अष्टभुजा, सूर्यमंडळात निवास ५. स्कंदमाता — कार्तिकेयाची माता, कमळासनस्थ, चतुर्भुजा ६. कात्यायनी — कात्यायन ऋषींची कन्या, सिंहारूढ, चतुर्भुजा ७. कालरात्री — काळ्या वर्णाची, गर्दभारूढ, भयंकर रूप पण शुभकारिणी ८. महागौरी — गौरवर्णी, वृषभारूढ, शांत आणि करुणामयी ९. सिद्धिदात्री — सर्व सिद्धी देणारी, कमळासनस्थ, चतुर्भुजा ॥ नवरात्र व्रत विधी ॥ आश्विन शुक्ल प्रतिपदेला घटस्थापना करावी. मातीच्या घटात जव पेरावे. नऊ दिवस देवीची पूजा करावी. प्रत्येक दिवशी त्या दिवसाच्या देवीच्या रूपाची पूजा करावी. उपवास करावा किंवा सात्त्विक आहार घ्यावा. नवमीला हवन करावे. कुमारिका पूजन करावे — नऊ कुमारिकांना देवीचे नऊ रूप मानून भोजन देऊन दक्षिणा द्यावी. दसऱ्याला विजयादशमी — शस्त्रपूजा, सीमोल्लंघन करावे. दुर्गा सप्तशती (७०० श्लोक) किंवा देवी माहात्म्य पठण करावे. नवार्ण मंत्र — "ॐ ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे" — याचा जप करावा. ॥ इति नवरात्र व्रत कथा ॥