तिरुपती बालाजी — जगातील सर्वात श्रीमंत मंदिर

तिरुपती बालाजी — श्रद्धेचे सर्वोच्च केंद्र

तिरुमला-तिरुपती हे भारतातील सर्वात जास्त भाविक येणारे तीर्थक्षेत्र आहे आणि जगातील सर्वात श्रीमंत धार्मिक स्थान म्हणून ओळखले जाते. आंध्रप्रदेश राज्यात, पूर्व घाटाच्या 'शेषाचल' पर्वतरांगेत तिरुमला डोंगरावर (सुमारे ९०० मीटर उंचीवर) वसलेले हे मंदिर भगवान वेंकटेश्वर (विष्णू) यांना समर्पित आहे.

मंदिराचा इतिहास

तिरुपती मंदिराचा इतिहास कित्येक हजार वर्षे जुना आहे. पल्लव, चोल, पांड्य, विजयनगर, आणि मुघल कालखंडात या मंदिराला राजाश्रय मिळाला. विजयनगर साम्राज्याच्या काळात (१४-१६ शतक) मंदिरात मोठ्या प्रमाणात भर घालण्यात आली. सध्याचे मंदिर द्रविड वास्तुशैलीत बांधलेले असून त्याची उंची सुमारे ५२.४ मीटर आहे. 'तिरुमला तिरुपती देवस्थानम' (TTD) हा ट्रस्ट मंदिराचे व्यवस्थापन करतो.

भगवान वेंकटेश्वर — बालाजी

वेंकटेश्वर हे विष्णूचे एक रूप आहे. 'वेंकट' म्हणजे पापनाशक पर्वत आणि 'ईश्वर' म्हणजे स्वामी. मूर्तीची उंची सुमारे ६ फूट असून ती स्वयंभू (स्वतः प्रकट झालेली) मानली जाते. मूर्तीच्या छातीवर 'श्रीवत्स' चिन्ह आणि हृदयावर 'लक्ष्मी' आहेत. मूर्ती कापूर आणि वेगवेगळ्या हंगामी फुलांनी सजवली जाते. गर्भगृह अत्यंत छोटे असल्याने एकावेळी मर्यादित भाविकांनाच दर्शन मिळते.

तुळपावस — केश अर्पण

तिरुपतीचे सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण उपचार म्हणजे 'तुळपावस' — डोक्याचे केस काढून देवाला अर्पण करणे. हे एक मोठे बलिदान मानले जाते. मंदिरात दरवर्षी अंदाजे ७०-८० टन केस गोळा केले जातात. हे केस परदेशात निर्यात केले जातात आणि त्यातून मंदिरला कोट्यवधी रुपयांचे उत्पन्न मिळते.

लाडू प्रसाद

तिरुपतीचा लाडू जगभर प्रसिद्ध आहे. हा एक विशेष प्रकारचा बेसन, तूप, साखर, काजू आणि किसमिस यांचा लाडू आहे जो TTD च्या स्वयंपाकघरात बनवला जातो. दरवर्षी ३.५ लाख लाडू बनवले जातात. या लाडूला 'GI Tag' (Geographical Indication) मिळाले आहे. भाविक हा लाडू प्रसाद म्हणून घरी नेतात.

आर्थिक महत्त्व

तिरुपती मंदिर जगातील सर्वात श्रीमंत धार्मिक स्थान आहे. वार्षिक उत्पन्न $१ अब्जपेक्षा (₹ ७,०००-८,००० कोटी) जास्त आहे. मंदिराकडे हजारो किलो सोने आणि इतर मौल्यवान वस्तू आहेत. या उत्पन्नातून अनेक शाळा, रुग्णालये, अन्नदान केंद्रे चालवली जातात.

भाविकांची संख्या

तिरुपतीला दररोज सरासरी ५०,०००-१,००,००० भाविक येतात. विशेष सणांच्या दिवशी ही संख्या ३-४ लाखांपेक्षाही जास्त होते. भाविकांसाठी ऑनलाइन दर्शन नोंदणी सुविधा आहे. 'विशेष दर्शन' (Seva tickets) आणि 'सामान्य दर्शन' असे दोन प्रकार आहेत.

३,५०० पायऱ्यांचा मार्ग

तिरुपती (पायथ्याचे शहर) ते तिरुमला (मंदिर) हे अंतर सुमारे ११.५ किमी आहे. पायी जाण्यासाठी 'अलिपिरी पाद मार्ग' आहे ज्यात ३,५५२ पायऱ्या आहेत. या पायऱ्या चढणे हे भक्तीचे प्रतीक मानले जाते. रस्त्याने बस आणि कार सेवा उपलब्ध आहे. हेलिकॉप्टर सेवाही उपलब्ध आहे.

कसे पोहोचावे

तिरुपती रेल्वे स्थानकावरून संपूर्ण देशातून गाड्या येतात. तिरुपती विमानतळ चेन्नई, हैदराबाद, बेंगलुरू यांच्याशी जोडलेले आहे. चेन्नई (१३५ किमी), बेंगलुरू (२५० किमी), हैदराबाद (५५० किमी) येथूनही येता येते.

महत्त्वाचे उत्सव

ब्रह्मोत्सवम (सप्टेंबर, ९ दिवस) हा मुख्य उत्सव आहे. वैकुंठ एकादशी (डिसेंबर-जानेवारी) अत्यंत पवित्र मानली जाते. रथसप्तमी, जन्माष्टमी, दीपावली हेही मोठे उत्सव आहेत.