रामेश्वरम ज्योतिर्लिंग – दक्षिणेचे काशी, भगवान रामाचे शिवधाम

रामेश्वरम – चार धामांचे दक्षिण द्वार

तामिळनाडू राज्यातील रामनाथपुरम जिल्ह्यात हिंदी महासागर आणि बंगालच्या उपसागराच्या संगमावर असलेल्या पाम्बन बेटावर वसलेले रामेश्वरम हे भारतातील दक्षिणेकडील सर्वात महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र आहे. बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी हे सर्वात दक्षिणेकडील ज्योतिर्लिंग आहे. हे भारताच्या चार धामांपैकी एक आहे — उत्तरेला बद्रीनाथ, पूर्वेला जगन्नाथ पुरी, पश्चिमेला द्वारका आणि दक्षिणेला रामेश्वरम. 'रामेश्वर' म्हणजे 'रामाचा ईश्वर' — भगवान रामाने स्थापन केलेले शिवलिंग.

पौराणिक कथा – रामाने स्थापिलेले शिवलिंग

रामेश्वरमाशी निगडित पौराणिक कथा थेट रामायणाशी जोडलेली आहे. भगवान राम सीतेची सुटका करण्यासाठी लंकेकडे जात असताना येथे थांबले. ब्राह्मण हत्येच्या पापातून (रावण ब्राह्मण होता) मुक्त होण्यासाठी आणि युद्धात विजयश्री मिळण्यासाठी रामाने भगवान शिवाची पूजा करण्याचा निर्णय केला. हनुमानाला काशीहून शिवलिंग आणण्यासाठी पाठवले. हनुमान उशीर झाल्यामुळे सीतेने वाळूचे शिवलिंग बनवले आणि रामाने त्याची प्रतिष्ठापना केली. हनुमान काशीहून नर्मदेश्वर शिवलिंग घेऊन आला, पण रामाने सांगितले की सीतेने बनवलेले लिंग आधी स्थापित झाले असल्यामुळे तेच मुख्य राहील. हनुमानाने आणलेले लिंग 'काशी विश्वनाथ' म्हणून एका बाजूला ठेवले. अशा प्रकारे मंदिरात दोन लिंगे आहेत — रामनाथस्वामी (मुख्य) आणि काशी विश्वनाथ.

मंदिर वास्तुकला – सर्वात लांब कॉरिडोर

रामेश्वरम मंदिर म्हणजे 'रामनाथस्वामी मंदिर' हे द्राविड वास्तुकलेचा एक अद्वितीय नमुना आहे. मंदिरात चार भव्य गोपुर आहेत. मंदिराचा मुख्य कॉरिडोर (प्राकार) भारतातील कोणत्याही मंदिरात सर्वात लांब आहे — पूर्व-पश्चिम कॉरिडोर सुमारे ४०० फूट (१२० मीटर) आणि उत्तर-दक्षिण कॉरिडोर सुमारे ७०० फूट (२१० मीटर) लांब आहे. या कॉरिडोरमध्ये उभे असताना दोन्ही टोकांचे दरवाजे दिसत नाहीत इतका हा प्रदीर्घ आहे. कॉरिडोरच्या दोन्ही बाजूंनी हजारो भव्य खांब आहेत, प्रत्येकावर सुंदर शिल्पकारी आहे.

२२ पवित्र विहिरी – अग्नि तीर्थम

रामेश्वरम मंदिरात २२ पवित्र विहिरी (तीर्थ) आहेत. यात्रेकरू या सर्व विहिरींच्या पाण्याने स्नान करतात. असे मानले जाते की या प्रत्येक विहिरीत वेगळी औषधी गुणधर्म असलेले पाणी आहे. हे विहिरी एकमेकांजवळ असूनही प्रत्येकाचे पाणी वेगळ्या चवीचे आणि गुणधर्माचे आहे. सर्व विहिरींत स्नान केल्यानंतर समुद्रात (अग्नि तीर्थम) स्नान करणे आवश्यक मानले जाते. 'अग्नि तीर्थम' म्हणजे मंदिरासमोरचा समुद्रकिनारा — येथे पहाटे स्नान करणे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते.

पाम्बन पूल – अभियांत्रिकीचा चमत्कार

रामेश्वरम बेट मुख्य भूखंडाशी 'पाम्बन पुलाने' जोडलेले आहे. हा पूल भारताच्या पहिल्या समुद्री पुलांपैकी एक आहे जो १९१४ मध्ये ब्रिटीश काळात बांधला गेला. पाम्बन पुलाची एक रंजक वैशिष्ट्य म्हणजे तो उघडता येतो — मोठ्या जहाजांना पार जाण्यासाठी पुलाचा एक भाग उचलला जातो. पुलाच्या शेजारी एक नवीन भव्य पुलाचे बांधकाम सुरू आहे. पाम्बन पूल हे छायाचित्रकारांचे आवडते ठिकाण आहे.

धनुष्कोडी – भारताचा शेवटचा बिंदू

रामेश्वरमपासून सुमारे १८ किलोमीटर दूर धनुष्कोडी आहे जे भारत आणि श्रीलंका यांच्यामधील अगदी शेवटचा टोक आहे. हा बिंदू 'अॅडम्स ब्रिज' किंवा 'राम सेतू'च्या सर्वात जवळचा स्थल भाग आहे. धनुष्कोडी हे एकेकाळी वसलेले शहर होते जे १९६४ च्या चक्रीवादळाने उद्ध्वस्त झाले. आज येथे जुन्या शहराचे अवशेष आणि भग्नावस्थेतील चर्च दिसतात. समुद्राने वेढलेले हे टोक अत्यंत सुंदर आहे.

राम सेतू (अॅडम्स ब्रिज)

रामायणानुसार भगवान रामाच्या वानरसेनेने रामेश्वरम ते लंका (श्रीलंका) हा सेतू बांधला. या सेतूला 'राम सेतू' किंवा 'अॅडम्स ब्रिज' म्हणतात. NASA च्या उपग्रह छायाचित्रांत रामेश्वरम ते श्रीलंकेपर्यंत पाण्याखाली दगडांची रांग दिसते. या दगडांची निर्मिती मानवी आहे की नैसर्गिक यावर वाद आहे, परंतु हिंदूंसाठी हे श्रीरामाच्या शक्तीचे पुरावे आहे.

डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचे जन्मस्थान

रामेश्वरम हे भारताचे महान राष्ट्रपती आणि वैज्ञानिक डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचे जन्मस्थान आहे. कलाम यांचे स्मारक, त्यांचे जन्मघर आणि कलाम राष्ट्रीय स्मारक येथे आहे. रामेश्वरमला भेट देताना कलाम यांच्या स्मारकाला देखील अवश्य जावे.

मंदिराच्या वेळा

मंदिर पहाटे ५:०० वाजता उघडते. पहाटे अग्नि तीर्थम स्नान आणि विशेष अभिषेक. सकाळी ९:०० ते दुपारी १:०० — दर्शन. दुपारी बंद. संध्याकाळी ५:०० ते रात्री ९:०० — दर्शन. विशेष अभिषेक आणि सहस्रकलश अभिषेक करवता येतो.

कसे पोहोचावे

रामेश्वरम रेल्वे स्थानक मुख्य भूखंडाशी जोडलेले आहे. मदुराईहून (१७० किमी) रेल्वे किंवा बस सोयीस्कर आहे. चेन्नईहून रामेश्वरम एक्स्प्रेस रात्री धावते. मदुराई विमानतळ सर्वात जवळचे आहे. मुंबई आणि पुण्याहून चेन्नई किंवा मदुराईमार्गे जाता येते.

जवळपासची प्रेक्षणीय स्थळे

धनुष्कोडी, पाम्बन पूल, अग्नि तीर्थम, कलाम स्मारक, अरियमान बीच, मन्नार उपसागर सागरी राष्ट्रीय उद्यान (कोरल रीफ), रामेश्वरम संग्रहालय ही प्रमुख ठिकाणे आहेत.

भेट देण्याची उत्तम वेळ आणि टिप्स

ऑक्टोबर ते एप्रिल हा काळ सर्वोत्तम आहे. मे-जूनमध्ये उष्णता जास्त असते. मंदिरात सर्व पोशाख नियमांचे पालन करावे. २२ विहिरींच्या स्नानासाठी मंदिरातच कपडे बदलण्याची सुविधा आहे. तामिळनाडूचे प्रसिद्ध पदार्थ — इडली, डोसा, सांभार, रसम, पोंगल, परोट्टा — येथे उत्कृष्ट मिळतात. रामेश्वरमजवळ ताजे सीफूड देखील उत्तम आहे.