मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग – श्रीशैलम, आंध्रप्रदेश

मल्लिकार्जुन – ज्योतिर्लिंग आणि शक्तीपीठाचा अद्वितीय संगम

आंध्रप्रदेश राज्यातील कुर्नूल जिल्ह्यात नल्लमला जंगलाच्या दुर्गम डोंगरांमध्ये, कृष्णा नदीच्या खोऱ्यात वसलेले मल्लिकार्जुन मंदिर हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी दुसरे आहे. हे स्थान 'श्रीशैलम' नावाने ओळखले जाते आणि याला 'दक्षिणेचा कैलास' म्हणतात. अत्यंत विशेष गोष्ट म्हणजे हे एकमेव तीर्थक्षेत्र आहे जे एकाचवेळी बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आणि अठरा शक्तीपीठांपैकी एक आहे — येथे भ्रमराम्बा देवीचे शक्तीपीठ आहे.

पौराणिक कथा – कार्तिकेयाची तपश्चर्या

मल्लिकार्जुनाच्या उत्पत्तीची कथा अत्यंत रोचक आहे. गणेश आणि कार्तिकेय या दोन पुत्रांमध्ये पृथ्वी प्रदक्षिणेची स्पर्धा लागली. गणेशाने आपल्या माता-पित्याची (शिव-पार्वती) प्रदक्षिणा करून सर्व तीर्थांचे फल प्राप्त केले. कार्तिकेय मोठ्या रागाने पृथ्वी प्रदक्षिणा सोडून श्रीशैलम पर्वतावर निघून गेला. आई पार्वती पुत्राच्या भेटीसाठी याच पर्वतावर आली आणि 'मल्लिका' (जाई फुल) अर्पण करून शिवाची पूजा केली. यामुळे येथील शिवाचे नाव 'मल्लिकार्जुन' पडले — मल्लिका (जाई) अर्पण केलेला अर्जुन (शिव).

दुसऱ्या कथेनुसार चंद्रगुप्ताचा जमाई आणि एक राजकन्या हिने या पर्वतावर आश्रय घेतला. राजकन्येने गुराखी स्त्रीचे जीवन जगत दूध अर्पण करून शिवाची पूजा केली. शिवाने प्रसन्न होऊन येथे ज्योतिर्लिंग स्थापित केले.

महाभारताशी संबंध

मल्लिकार्जुनाचा उल्लेख महाभारतात आढळतो. महाभारतातील अरण्यपर्वात या तीर्थक्षेत्राचे वर्णन 'शैलस्थान' म्हणून केले आहे. महाभारतकाळापासून हे स्थान अत्यंत पवित्र मानले जात आहे. पांडवांनी वनवासात या क्षेत्राला भेट दिल्याचा उल्लेखही आढळतो. सहस्रावधी वर्षांपूर्वीपासूनचे हे तीर्थ आजही आपली पवित्रता अखंड राखून आहे.

आदि शंकराचार्यांचे शिवानंद लहरी

केरळचे महान तत्त्वज्ञ आदि शंकराचार्य भारत भ्रमणादरम्यान श्रीशैलमला आले होते. या पर्वतावर ध्यानस्थ बसून त्यांनी 'शिवानंद लहरी' हे अप्रतिम स्तोत्र रचले. शिवानंद लहरी मध्ये १०० श्लोक आहेत जे शिवाच्या विविध रूपांचे, गुणांचे आणि भक्तीचे वर्णन करतात. हे स्तोत्र आजही संगीत आणि भक्तिसंगीताच्या क्षेत्रात अत्यंत लोकप्रिय आहे. शंकराचार्यांनी श्रीशैलमवर 'शारदा पीठाची' स्थापना केल्याचेही मानले जाते.

भ्रमराम्बा देवी – शक्तीपीठ

मल्लिकार्जुन मंदिर परिसरातच भ्रमराम्बा देवीचे मंदिर आहे जे अठरा शक्तीपीठांपैकी एक मानले जाते. भ्रमराम्बा म्हणजे भ्रमर (भोवरा) रूपात प्रकट झालेली देवी. कथेनुसार सती देवीचे मान येथे पडले होते. भ्रमराम्बा देवी शक्तीची उग्र रूप आहे. येथे देवीचे दर्शन ज्योतिर्लिंग दर्शनाइतकेच महत्त्वाचे मानले जाते.

मंदिर वास्तुकला

मल्लिकार्जुन मंदिर हे दक्षिण भारतीय द्राविड शैलीतील एक भव्य मंदिर आहे. मंदिराला चार भव्य गोपुर (द्वार-मनोरे) आहेत. मुख्य गोपुर सोन्याने मढवलेले आहे. मंदिरात १६व्या शतकातील विजयनगर साम्राज्याच्या काळातील बांधकाम मोठ्या प्रमाणात दिसते. मंदिर परिसरात अनेक छोटी मंदिरे आणि मंडप आहेत. पाताळगंगा म्हणजे मंदिराच्या पायथ्याशी असलेली कृष्णा नदी — येथे जाण्यासाठी १०५ पायऱ्या उतराव्या लागतात.

पाताळगंगा आणि कृष्णा नदी

श्रीशैलम धरण आणि पाताळगंगा हे या परिसराचे महत्त्वाचे भाग आहेत. पाताळगंगा येथे कृष्णा नदीत स्नान करणे अत्यंत पुण्यदायी मानले जाते. नदीच्या काठावर अनेक प्राचीन शिलालेख आहेत. श्रीशैलम धरण (नागार्जुन सागर-श्रीशैलम प्रकल्प) भारतातील एक महत्त्वाचा जलविद्युत प्रकल्प आहे. धरणाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर आणखीनच भव्य दिसते.

कसे पोहोचावे

श्रीशैलम हैदराबादपासून सुमारे २१२ किलोमीटर अंतरावर आहे. हैदराबाद हे सर्वात जवळचे प्रमुख विमानतळ आहे. नंदयाळ हे सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक आहे (१५६ किमी). हैदराबादहून नियमित बस सेवा उपलब्ध आहे. नल्लमला जंगलातून जाणारा रस्ता अत्यंत रमणीय आहे, परंतु डोंगरी रस्ता असल्यामुळे सावधानी बाळगावी. तिरुपतीहून देखील श्रीशैलमला जाता येते.

जवळपासची प्रेक्षणीय स्थळे

श्रीशैलम परिसरात नल्लमला टायगर रिझर्व, श्रीशैलम धरण, पाताळगंगा, नागार्जुन सागर, हट्टीकोणे (राखीव जंगल), अक्काम्बा मंदिर, शिखरेश्वर मंदिर ही ठिकाणे आहेत. नल्लमला जंगलात वाघ, बिबट्या, गवे आणि अनेक वन्यजीव आहेत.

भेट देण्याची उत्तम वेळ आणि टिप्स

ऑक्टोबर ते मार्च हा काळ सर्वोत्तम आहे. शिवरात्री आणि श्रावण मासात मोठी गर्दी असते. नल्लमला जंगलातील रस्ते रात्री बंद असतात. मंदिरात फोटोग्राफी बंदी आहे. श्रीशैलम येथे मंदिर ट्रस्ट, आंध्रप्रदेश पर्यटन आणि अनेक खाजगी हॉटेल्स उपलब्ध आहेत. आंध्रप्रदेशचे प्रसिद्ध हैदराबादी बिर्याणी, पेसरट्टू, गोंगुरा पचडी या पदार्थांचा आनंद घ्या.