॥ दिवाळी लक्ष्मी पूजन कथा ॥ ॥ समुद्र मंथन आणि लक्ष्मीची उत्पत्ती ॥ फार प्राचीन काळी देव आणि दैत्यांमध्ये सतत युद्ध चालत असे. एकदा दुर्वास ऋषींच्या शापामुळे इंद्राचे सर्व ऐश्वर्य नष्ट झाले. देवांची शक्ती क्षीण झाली. दैत्यांनी देवांचे राज्य हिसकावून घेतले. सर्व देव भगवान विष्णूंकडे गेले आणि मदत मागितली. भगवान विष्णू म्हणाले, "क्षीरसागराचे मंथन करा. त्यातून अमृत निघेल. अमृत प्राशन केल्यावर तुम्ही अमर व बलशाली व्हाल. पण मंथनासाठी दैत्यांची मदत लागेल — मंदार पर्वताला रवी बनवा आणि वासुकी नागाला दोर बनवा." देवांनी दैत्यांशी करार केला. समुद्र मंथन सुरू झाले. मंदार पर्वत समुद्रात बुडू लागला तेव्हा भगवान विष्णूंनी कूर्मावतार (कासवाचे रूप) घेऊन पर्वताला आधार दिला. मंथनातून अनेक दिव्य वस्तू बाहेर आल्या — पहिले कामधेनु (इच्छापूर्ती करणारी गाय) बाहेर आली — ती ऋषींना दिली गेली. मग उच्चैःश्रवा (दिव्य अश्व) बाहेर आला — तो इंद्राला दिला. ऐरावत (श्वेत हत्ती) बाहेर आला — तो इंद्राला दिला. कौस्तुभ मणी बाहेर आला — तो विष्णूंनी वक्षस्थळी धारण केला. पारिजातक वृक्ष बाहेर आला — तो इंद्राच्या नंदनवनात लावला गेला. अप्सरा रंभा बाहेर आली — ती स्वर्गात राहिली. वारुणी (मदिरा) बाहेर आली — ती दैत्यांनी घेतली. चंद्रमा बाहेर आला — तो शंकराने मस्तकी धारण केला. मग हालाहल विष बाहेर आले. त्याच्या ज्वालांनी सर्व जग जळू लागले. कोणीही ते विष स्वीकारण्यास तयार नव्हते. तेव्हा भगवान शंकराने सर्वांच्या रक्षणासाठी ते विष प्राशन केले. पार्वतीने शंकराचा गळा दाबून धरला जेणेकरून विष खाली जाऊ नये. विषामुळे शंकराचा कंठ निळा झाला — म्हणून त्यांना 'नीलकंठ' म्हणतात. शेवटी मंथनातून धन्वंतरी (वैद्यांचे देव) अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले. आणि त्याच वेळी — अमावस्येच्या अंधारात — क्षीरसागरातून भगवती लक्ष्मी प्रकट झाल्या. लक्ष्मीदेवी अत्यंत दिव्य तेजाने झळकत होत्या. कमळावर आसनस्थ, सुवर्णवर्णी, चतुर्भुजा — एका हातात कमळ, दुसऱ्या हातातून सुवर्ण वर्षाव करणाऱ्या. दोन हत्तींनी सुवर्ण कलशातून त्यांना अभिषेक केला. सर्व देव, ऋषी, गंधर्व यांनी लक्ष्मीची स्तुती केली. लक्ष्मीदेवींनी भगवान विष्णूंना वरमाला घातली आणि त्यांच्या वक्षस्थळी निवास करण्याचे ठरवले. म्हणून विष्णूंना 'श्रीनिवास' (लक्ष्मीचे निवासस्थान) म्हणतात. लक्ष्मीदेवी समुद्रातून प्रकट झाल्या तो दिवस अमावस्या होता — आश्विन अमावस्या. म्हणून दिवाळीच्या अमावस्येला लक्ष्मी पूजन केले जाते. ॥ लक्ष्मी पूजन विधी ॥ दिवाळीच्या अमावस्येला संध्याकाळी घर स्वच्छ करून सजवावे. तांदुळाची रांगोळी काढावी. लक्ष्मी आणि गणेशाची मूर्ती स्थापन करावी. पाटावर लाल वस्त्र पसरून त्यावर मूर्ती ठेवावी. षोडशोपचार पूजा करावी — हळद, कुंकू, अक्षता, फुले, धूप, दीप, नैवेद्य अर्पण करावा. लक्ष्मी स्तोत्र, श्री सूक्त पठण करावे. नैवेद्यात लाह्या, बत्तासे, साखरफुटाणे, खिरापत (नाणी) ठेवावी. घराच्या दारापुढे, खिडक्यांमध्ये, देवघरात दिवे लावावेत. अंधार नसावा — लक्ष्मी प्रकाशाकडे आकर्षित होतात. धनाची तिजोरी उघडून त्यात हळद-कुंकू वाहावे. ॥ दिवाळीत लक्ष्मी पूजनाचे महत्त्व ॥ पौराणिक मान्यतेनुसार, अमावस्येच्या रात्री लक्ष्मीदेवी पृथ्वीवर भ्रमण करतात. जे घर स्वच्छ, सुशोभित, प्रकाशमान आणि भक्तिभावाने पूजन करणारे असते तिथे लक्ष्मी निवास करतात. दिवाळीत लक्ष्मीबरोबर गणेशाचीही पूजा केली जाते कारण गणेश हे बुद्धी आणि विघ्नहर्त्या आहेत — लक्ष्मी (धन) आणि गणेश (बुद्धी) दोन्ही एकत्र असतील तरच खरी समृद्धी येते. तसेच दिवाळीला कुबेर (धनाचे देव) यांचीही पूजा करतात. लक्ष्मी धन देते पण कुबेर धन सांभाळतो — म्हणून दोघांची पूजा आवश्यक. रात्री लक्ष्मी पूजनानंतर फटाके उडवण्याची प्रथा आहे — हे राम अयोध्येला परतल्याच्या आनंदाचे प्रतीक आहे. ॥ इति दिवाळी लक्ष्मी पूजन कथा ॥