सिद्धटेक सिद्धिविनायक मंदिर — उजव्या सोंडेचा एकमेव अष्टविनायक
भीमा नदीच्या तीरावर वसलेले सिद्धटेक सिद्धिविनायक मंदिर हे अष्टविनायकातील एकमेव उजव्या सोंडेचे गणपती मंदिर आहे. अहमदनगर जिल्ह्यातील करजत तालुक्यात हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे.
सिद्धटेक सिद्धिविनायक मंदिर
महाराष्ट्रातील अष्टविनायक मंदिरांपैकी दुसरे मंदिर म्हणजे सिद्धटेक सिद्धिविनायक. अहमदनगर जिल्ह्यातील करजत तालुक्यात भीमा नदीच्या तीरावर हे पवित्र मंदिर वसलेले आहे. अष्टविनायकातील हे एकमेव गणपती मंदिर आहे जेथे मूर्तीची सोंड उजवीकडे वळलेली आहे, ज्याला 'दक्षिणाभिमुखी सोंड' म्हणतात.
इतिहास आणि पौराणिक कथा
सिद्धटेक या ठिकाणाचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. पौराणिक कथेनुसार, भगवान विष्णूंनी मधु आणि कैटभ या दोन दैत्यांचा वध करण्यासाठी शक्ती प्राप्त करण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यांनी या ठिकाणी श्री गणेशाची तपश्चर्या केली. गणेशाने प्रसन्न होऊन विष्णूला सिद्धी (दैवी शक्ती) प्रदान केली. विष्णूने या शक्तीच्या बळावर मधु-कैटभांचा वध केला. विष्णूला येथे सिद्धी प्राप्त झाल्यामुळे या गणपतीला 'सिद्धिविनायक' असे नाव मिळाले आणि या टेकडीला 'सिद्धटेक' असे नाव पडले.
दुसऱ्या एका कथेनुसार, ब्रह्मदेवांनी सृष्टी निर्मितीपूर्वी येथे गणेशाची उपासना केली आणि त्यांना सिद्धी प्राप्त झाली. त्यामुळे या स्थानाला विशेष आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त झाले.
मंदिराची वास्तुकला
सिद्धिविनायक मंदिर एका छोट्या टेकडीवर वसलेले आहे. मंदिराची सध्याची वास्तू पेशवे काळातील आहे. अहिल्याबाई होळकर यांनी या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला असे मानले जाते. मंदिराचा गाभारा छोटा असून मूर्ती स्वयंभू आहे. मूर्ती सुमारे तीन फूट उंच आणि अडीच फूट रुंद आहे. मूर्तीची सोंड उजवीकडे वळलेली असून ही अत्यंत जागृत आणि शक्तिशाली मूर्ती मानली जाते. उजव्या सोंडेच्या गणपतीची पूजा अत्यंत कठोर नियमांनी करावी लागते असे मानले जाते.
उजव्या सोंडेचे विशेष महत्त्व
गणपतीच्या मूर्तीमध्ये सोंडेची दिशा अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. डाव्या सोंडेचा गणपती सौम्य आणि सहज प्रसन्न होणारा मानला जातो, तर उजव्या सोंडेचा गणपती अत्यंत प्रभावी आणि जागृत मानला जातो. सिद्धटेकचा सिद्धिविनायक हा अष्टविनायकातील एकमेव उजव्या सोंडेचा गणपती असल्यामुळे या मंदिराला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. भाविक मानतात की येथे मनोभावे प्रार्थना केल्यास सर्व मनोकामना पूर्ण होतात.
सण आणि उत्सव
गणेश चतुर्थी हा येथील सर्वात मोठा सण आहे. भाद्रपद महिन्यात संपूर्ण परिसर भक्तिमय वातावरणात असतो. माघी गणेश जयंती, अंगारकी चतुर्थी, आणि विनायकी चतुर्थी या दिवशी विशेष पूजा आणि उत्सव आयोजित केले जातात. कार्तिक पौर्णिमेला येथे दीपोत्सव साजरा केला जातो. भाविक मोठ्या संख्येने नवस फेडण्यासाठी येतात.
दर्शनाच्या वेळा
मंदिर सकाळी ५:०० वाजता उघडते आणि रात्री ९:३० वाजता बंद होते. सकाळी ५:१५ — काकड आरती, दुपारी १२:०० — महानैवेद्य पूजा, सायंकाळी ७:३० — सायं आरती, रात्री ९:०० — शेजारती. अभिषेक पूजा सकाळी ७:०० ते ११:०० या वेळात उपलब्ध आहे.
कसे पोहोचायचे
सिद्धटेक हे पुण्यापासून सुमारे १७५ किलोमीटर आणि अहमदनगरपासून सुमारे ११५ किलोमीटर अंतरावर आहे. करजत (अहमदनगर) हे सर्वात जवळचे शहर आहे. पुणे किंवा अहमदनगर विमानतळावरून टॅक्सी किंवा बसने पोहोचता येते. दौंड रेल्वे स्टेशन सर्वात जवळचे मोठे रेल्वे स्टेशन असून तेथून सिद्धटेकला स्थानिक वाहतूक उपलब्ध आहे. श्रीगोंदा रेल्वे स्टेशनवरूनही पोहोचता येते.
जवळपासची ठिकाणे
सिद्धटेक मंदिराजवळ भीमा नदीचा सुंदर परिसर आहे. भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग, पुण्यातील शनिवारवाडा, आणि अहमदनगर किल्ला या ठिकाणांना भेट देता येते. मोरगावचे मयूरेश्वर मंदिर सुमारे ८३ किलोमीटर अंतरावर आहे. पाली बल्लाळेश्वर मंदिर हे अष्टविनायक यात्रेतील पुढचे मंदिर आहे.
भेट देण्याची उत्तम वेळ
नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा सिद्धटेकला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ आहे. पावसाळ्यात भीमा नदीला पूर येतो आणि रस्ते खराब होऊ शकतात. उन्हाळ्यात तापमान ४० अंशांपर्यंत जाऊ शकते. गणेश चतुर्थीच्या काळात उत्सवाचा अनुभव घेता येतो परंतु गर्दी खूप असते.