जेजुरी खंडोबा मंदिर: मल्हारी मार्तंडाचे पवित्र तीर्थक्षेत्र

जेजुरी खंडोबा मंदिर: सोनसळी हळदीचे पवित्र देवस्थान

जेजुरी हे पुणे जिल्ह्यातील एक प्राचीन आणि अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. कर्णा नदीच्या काठावर एका डोंगरावर वसलेले हे मंदिर खंडोबा देवाला (मल्हारी मार्तंड) समर्पित आहे. खंडोबा हे महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय कुलदैवत आहे. 'येळकोट येळकोट जय मल्हार' या घोषणा आणि सोनसळी हळदीचा (भंडारा) वर्षाव हे जेजुरीचे वैशिष्ट्य आहे. डोंगरावर चढताना भक्तांच्या अंगावर हळदीचा अभिषेक होतो, ज्यामुळे संपूर्ण वातावरण सोनेरी रंगात न्हाऊन निघते.

इतिहास आणि पौराणिक कथा

खंडोबा हे भगवान शंकराचे अवतार मानले जातात. मल्ल आणि मणी या दोन राक्षसांचा वध करण्यासाठी शंकराने मार्तंड भैरवाचा अवतार घेतला. मल्ल या राक्षसाचा वध केल्यामुळे त्यांना 'मल्हारी' (मल्लाचा शत्रू) असे नाव पडले. या युद्धानंतर खंडोबांनी जेजुरी डोंगरावर वास्तव्य केले. म्हाळसा आणि बाणाई या खंडोबांच्या दोन पत्नी आहेत. म्हाळसा ही पार्वतीचा अवतार मानली जाते.

जेजुरी मंदिराचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. सध्याचे मंदिर यादव काळातील (१२-१३ वे शतक) असल्याचे मानले जाते. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि पेशवे यांनीही या मंदिराला भेटी दिल्या आणि जीर्णोद्धार केला. मराठा साम्राज्यात खंडोबा हे अत्यंत पूजनीय दैवत होते.

मंदिर वास्तुशिल्प

जेजुरी मंदिर डोंगरावर सुमारे ३०० पायऱ्या चढून गाठता येते. मंदिराच्या प्रवेशद्वाराला 'पंचमुखी मारुती' आहे. मंदिराचा गाभारा दगडी बांधकामात आहे. मंदिरात खंडोबा, म्हाळसा आणि बाणाई यांच्या मूर्ती आहेत. मंदिराच्या आवारात दीपमाळा (दिव्यांचे खांब) आहेत. डोंगराच्या पायथ्याशी 'कडेपठार' येथे खंडोबांचे दुसरे मंदिर आहे. मंदिर परिसरातून पुणे जिल्ह्याचे सुंदर दृश्य दिसते.

भंडारा उत्सव - हळदीचा वर्षाव

भंडारा हा जेजुरीचा सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण उत्सव आहे. भंडारा म्हणजे हळदीचा (हळकुंड) पावडर. भक्त एकमेकांवर आणि मंदिरावर हळद उधळतात. या प्रथेला 'भंडारा उधळणे' म्हणतात. हळद ही शुभ, पवित्र आणि औषधी मानली जाते. भंडारा उधळल्यानंतर संपूर्ण मंदिर परिसर सोनेरी रंगात रंगतो. हे दृश्य अत्यंत विलोभनीय असते. छायाचित्रकारांसाठी हा एक अद्वितीय अनुभव आहे.

भंडारा विशेषतः चंपाषष्ठीला, सोमवती अमावास्येला आणि पौर्णिमेला मोठ्या प्रमाणात उधळला जातो. भक्त किलोने हळद विकत घेतात आणि मंदिरात उधळतात. हळदीचा हा सोनेरी वर्षाव जेजुरीला इतर कोणत्याही मंदिरापेक्षा वेगळे बनवतो.

चंपाषष्ठी उत्सव

मार्गशीर्ष महिन्यातील (नोव्हेंबर-डिसेंबर) चंपाषष्ठी हा जेजुरीतील सर्वात मोठा उत्सव आहे. सहा दिवसांचा हा उत्सव अत्यंत भव्यतेने साजरा होतो. चंपाषष्ठीला खंडोबांचा विजय उत्सव साजरा केला जातो. या सणाला लाखो भक्त जेजुरीला भेट देतात. यात्रा, भजन-कीर्तन, पालखी मिरवणूक आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. मल्ल-मणी दैत्यांच्या वधाचे नाट्यमय सादरीकरण केले जाते.

सोमवती अमावास्या, पौर्णिमा आणि रविवार हे देखील जेजुरीत विशेष दिवस मानले जातात. या दिवशी भक्तांची संख्या लक्षणीय वाढते.

जेजुरी कसे पोहोचावे

रस्त्याने

जेजुरी हे पुण्यापासून सुमारे ४८ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुणे-सातारा महामार्गावरून (NH48) सासवडमार्गे जेजुरीला जाता येते. MSRTC बसेस नियमित धावतात. स्वतःच्या वाहनाने जाणेही सोयीचे आहे.

रेल्वेने

जेजुरी हे पुणे-बंगळुरू रेल्वे मार्गावरील एक स्टेशन आहे. पुण्याहून लोकल आणि पॅसेंजर गाड्यांनी सहज पोहोचता येते. मुंबईहून पुणे मार्गे जाता येते.

विमानाने

पुणे विमानतळ (सुमारे ५० किमी) हे सर्वात जवळचे विमानतळ आहे.

दर्शन वेळ

मंदिर सकाळी ५:३० वाजता उघडते आणि रात्री ८:३० वाजता बंद होते. सकाळची आरती ६:०० वाजता, दुपारची आरती १२:०० वाजता आणि संध्याकाळची आरती ७:३० वाजता होते. रविवारी आणि सणांच्या दिवशी गर्दी अधिक असते.

जवळपासची ठिकाणे

खाद्यपदार्थ आणि निवास

जेजुरीमध्ये स्थानिक खाद्यपदार्थांमध्ये पिठलं-भाकरी, झुणका-भाकरी आणि वांग्याचे भरीत प्रसिद्ध आहे. मंदिर परिसरात चहा, भजी आणि वडापाव यांचे स्टॉल्स आहेत. निवासासाठी जेजुरीत काही लॉज आणि धर्मशाळा उपलब्ध आहेत, पण पुण्यात अधिक चांगले निवास पर्याय उपलब्ध आहेत. चंपाषष्ठी आणि इतर सणांच्या वेळी आगाऊ बुकिंग आवश्यक आहे.

भक्तांसाठी सूचना