जगन्नाथ पुरी — रथयात्रेचे जगप्रसिद्ध धाम

जगन्नाथ पुरी — विश्वाचा स्वामी

जगन्नाथ पुरी हे भारतातील चारधामांपैकी एक असून ओडिशा राज्यातील पुरी शहरात बंगालच्या उपसागराच्या किनारी वसलेले आहे. 'जगन्नाथ' म्हणजे 'विश्वाचा स्वामी'. हे मंदिर भगवान विष्णूच्या (कृष्ण अवतार) जगन्नाथ रूपाला समर्पित आहे. येथे जगन्नाथ, त्यांचे ज्येष्ठ बंधू बलभद्र, आणि त्यांची भगिनी सुभद्रा यांची एकत्र पूजा केली जाते.

इतिहास आणि वास्तुकला

सध्याचे भव्य मंदिर बाराव्या शतकात (इ.स. ११३५-११५०) अनंतवर्मन चोडगंग देव यांनी बांधले. मंदिराची उंची सुमारे ६५ मीटर (२१४ फूट) आहे. मंदिर परिसर ४ लाख चौरस फुटांपेक्षा जास्त विस्तृत आहे आणि त्यात ३० पेक्षा जास्त लहान मंदिरे आहेत. मंदिराच्या वर सुदर्शन चक्र आहे जे 'नीलचक्र' म्हणून ओळखले जाते. या चक्राचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते कोणत्याही दिशेने पाहिले तरी आपल्याकडे तोंड केल्यासारखे दिसते.

लाकडी मूर्तींचे रहस्य

जगन्नाथ, बलभद्र आणि सुभद्रा यांच्या मूर्ती लाकडापासून (नीम वृक्षाच्या खोडापासून) बनवलेल्या असतात. दर १२ वर्षांनी 'नवकलेवर' विधीनुसार या मूर्ती बदलल्या जातात. जुन्या मूर्ती कोयली बैकुंठ नावाच्या ठिकाणी दफन केल्या जातात. या मूर्ती संपूर्णपणे बनवलेल्या नसतात — त्यांना हात नाहीत आणि ते आदिम (primitive) रूपात आहेत. पुराणानुसार विश्वकर्माने या मूर्ती बनवायला सुरुवात केली पण एका अटीमुळे त्यांना अपूर्ण सोडाव्या लागल्या.

महाप्रसाद — जगातील सर्वात मोठे धार्मिक स्वयंपाकघर

जगन्नाथ मंदिराचे स्वयंपाकघर ('आनंद बाजार') जगातील सर्वात मोठे धार्मिक स्वयंपाकघर मानले जाते. येथे दररोज सुमारे ५०० स्वयंपाकी आणि ३०० मदतनीस काम करतात. ५६ प्रकारचे अन्न ('छप्पन भोग') रोज शिजवले जाते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे ७ मातीच्या मडक्यांमध्ये एकाच चुलीवर हे अन्न शिजवले जाते आणि नेहमी वरचे मडके आधी शिजते. महाप्रसाद हे अत्यंत पवित्र मानले जाते — ते मिळणे हे भगवंताचा आशीर्वाद मानला जातो.

रथयात्रा — जगप्रसिद्ध उत्सव

जगन्नाथाची रथयात्रा जगातील सर्वात मोठ्या धार्मिक मिरवणुकींपैकी एक आहे. आषाढ शुद्ध द्वितीयेला (जून-जुलै) ही यात्रा होते. तीन विशाल रथ बांधले जातात — जगन्नाथासाठी नंदीघोष (१४ चाके, ४५ फूट उंच), बलभद्रासाठी तालध्वज (१४ चाके), आणि सुभद्रेसाठी दर्पदलन/पद्म रथ (१२ चाके). लाखो भाविक रथाची दोरी ओढतात. यात्रा मंदिरापासून गुंडिचा मंदिरापर्यंत जाते (सुमारे ३ किमी). 'Juggernaut' हा इंग्रजी शब्द जगन्नाथावरूनच आला आहे.

स्नान यात्रा आणि अनसर

ज्येष्ठ पौर्णिमेला 'स्नान यात्रा' होते — तिन्ही देवतांना १०८ घडे पाण्याने स्नान घातले जाते. त्यानंतर देवता 'आजारी' पडतात आणि अनसर (quarantine) मध्ये असतात. या काळात भाविकांना दर्शन मिळत नाही. रथयात्रेच्या दिवशी देवता पुन्हा प्रकट होतात.

पुरी समुद्रकिनारा

पुरी मंदिराच्या जवळच सुंदर समुद्रकिनारा आहे. 'सुवर्ण बालुका' (golden sand) म्हणून ओळखला जाणारा हा किनारा पर्यटकांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय आहे. येथे सूर्योदय आणि सूर्यास्त अद्भुत दिसतो.

महत्त्वाच्या गोष्टी

हिंदू नसलेल्या व्यक्तींना मंदिराच्या आत प्रवेश नाही. भक्त मंदिराच्या बाहेरून मंदिर पाहू शकतात. मंदिरात जाण्यापूर्वी मोबाईल, चामड्याच्या वस्तू ठेवाव्या लागतात. साधी पांढरी वस्त्रे परिधान करण्याची परंपरा आहे.

कसे पोहोचावे

पुरी रेल्वे स्थानकावरून संपूर्ण भारतातून गाड्या येतात. भुवनेश्वर विमानतळ (६० किमी) सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. भुवनेश्वर, कटक आणि कोणार्कपासून बस सेवा उपलब्ध आहे. पुरी-कोणार्क-भुवनेश्वर हा सुवर्ण त्रिकोण पर्यटन मार्ग अत्यंत प्रसिद्ध आहे.