द्वारकाधीश — कृष्णाचे पवित्र राज्य गुजरातमध्ये

द्वारका — कृष्णाची सुवर्णनगरी

द्वारका हे भारतातील सात मोक्षदायक पुरींपैकी एक (सप्तपुरी) आणि हिंदूंच्या चारधामांपैकी एक आहे. गुजरात राज्यातील देवभूमि द्वारका जिल्ह्यात, अरबी समुद्राच्या किनारी, गोमती नदीच्या तोंडाशी वसलेले हे शहर हजारो वर्षांपासून तीर्थयात्रींचे आकर्षण केंद्र आहे. हे भगवान श्रीकृष्णाचे राज्य (Kingdom) होते असे पुराणांत सांगितले आहे.

द्वारकाधीश मंदिर

द्वारकाधीश मंदिर हे द्वारकेचे मुख्य मंदिर असून ते 'जगत मंदिर' म्हणूनही ओळखले जाते. सध्याचे मंदिर सुमारे २,५०० वर्षे जुने आहे असे मानले जाते, जरी विविध काळात त्याचा जीर्णोद्धार झाला आहे. मंदिराची उंची ७८.३ मीटर (२५७ फूट) आहे. मंदिरात ७२ खांब आहेत. मंदिराचा ध्वज दर दिवशी ५ वेळा बदलला जातो आणि प्रत्येक वेळी तो आधीच्यापेक्षा वेगळा असतो. गर्भगृहात द्वारकाधीश (चतुर्भुज विष्णू/कृष्ण) यांची काळ्या दगडातील मूर्ती आहे.

पौराणिक इतिहास

पुराणानुसार, भगवान श्रीकृष्णाने मथुरा सोडल्यानंतर आपल्या प्रजेला सुरक्षित ठेवण्यासाठी समुद्रात बुडलेल्या सुवर्ण नगरीची (द्वारका) उभारणी केली. ही नगरी विश्वकर्माने एका रात्रीत बांधली असे सांगितले जाते. कृष्णाच्या निर्याणानंतर ही नगरी समुद्रात बुडाली. आधुनिक पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी समुद्राच्या तळाशी प्राचीन शहराचे अवशेष शोधले आहेत जे या दंतकथेला पुष्टी देतात.

बेट द्वारका

द्वारका शहरापासून बोटीने सुमारे ३० मिनिटांवर बेट द्वारका हे बेट आहे. हे कृष्णाचे खाजगी निवासस्थान मानले जाते. येथे कृष्ण, त्यांची पत्नी रुक्मिणी, आणि इतर देवतांची मंदिरे आहेत. बेटावरील मुख्य मंदिरात कृष्णाची चार हातांची मूर्ती आहे. बेट द्वारका हे स्वतःच एक स्वतंत्र तीर्थक्षेत्र आहे.

गोमती घाट

गोमती नदीचा द्वारकेत समुद्राशी संगम होतो. येथील गोमती घाट अत्यंत पवित्र मानला जातो. भाविक येथे स्नान करतात. घाटावर अनेक छोटी मंदिरे आहेत. सूर्यास्ताच्या वेळी येथील दृश्य अत्यंत मनोहारी असते.

नागेश्वर ज्योतिर्लिंग

द्वारकापासून अवघ्या १७ किमी अंतरावर नागेश्वर ज्योतिर्लिंग आहे जे भारतातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. येथे भव्य शिवमूर्ती आहे. हे एकाच यात्रेत द्वारका आणि ज्योतिर्लिंग दर्शन घडवते.

रुक्मिणी मंदिर

द्वारकेपासून सुमारे २ किमी अंतरावर रुक्मिणी माता मंदिर आहे. पौराणिक कथेनुसार, ऋषी दुर्वासांच्या शापामुळे रुक्मिणी कृष्णापासून वेगळ्या राहिल्या, म्हणून त्यांचे मंदिर वेगळे बांधले गेले. हे मंदिर १०-१२ व्या शतकातील असून त्यावर सुंदर शिल्पकला आहे.

सुवर्ण द्वारका — पुरातत्त्व

भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण (ASI) आणि राष्ट्रीय समुद्री पुरातत्त्व केंद्राने द्वारकेच्या किनाऱ्याजवळ समुद्रात खोदकाम केले आहे. त्यांना समुद्राच्या तळाशी प्राचीन भिंती, खांब, दगडी अवजारे मिळाली आहेत जी इ.स. पूर्व ९०००-३५०० वर्षांपूर्वीची असल्याचे कार्बन डेटिंगने सिद्ध झाले आहे. हे संशोधन प्राचीन भारतीय सभ्यतेचा पुरावा आहे.

द्वारकाधीश यात्रा

द्वारका हे वैष्णव पंथाचे महत्त्वाचे केंद्र असून वल्लभाचार्य संप्रदाय, पुष्टिमार्ग आणि ISKCON यांच्यासाठीही महत्त्वाचे आहे. जन्माष्टमी उत्सव येथे अत्यंत भव्य स्वरूपात साजरा होतो.

कसे पोहोचावे

द्वारका रेल्वे स्थानक अहमदाबाद, राजकोट, मुंबई यांच्याशी जोडलेले आहे. जवळचे विमानतळ जामनगर (१३७ किमी) आहे. राजकोट (२१७ किमी) आणि अहमदाबाद (४५० किमी) येथूनही येता येते.