देहू-आळंदी: संत तुकाराम आणि संत ज्ञानेश्वरांचे पवित्र तीर्थक्षेत्र

देहू-आळंदी: वारकरी संप्रदायाचे हृदय

देहू आणि आळंदी ही महाराष्ट्रातील दोन सर्वात पवित्र तीर्थक्षेत्रे आहेत. पुणे जिल्ह्यात इंद्रायणी नदीच्या काठावर वसलेली ही दोन्ही गावे वारकरी संप्रदायाचे आध्यात्मिक केंद्र आहेत. देहू हे संत तुकारामांचे जन्मस्थान तर आळंदी हे संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे समाधी स्थळ आहे. दरवर्षी आषाढी एकादशीला या दोन्ही ठिकाणांहून पंढरपूरकडे पालखी मिरवणूक निघते, जी जगातील सर्वात मोठ्या पदयात्रांपैकी एक आहे. 'ज्ञानोबा-तुकाराम' या घोषणा महाराष्ट्रभर गुंजतात.

देहू: संत तुकारामांचे जन्मस्थान

संत तुकारामांचा इतिहास

संत तुकाराम महाराज (इ.स. १६०८-१६५०) हे महाराष्ट्रातील सर्वात थोर संत-कवी आहेत. त्यांचा जन्म देहू गावात इंद्रायणी नदीच्या काठावर एका वाणी (व्यापारी) कुटुंबात झाला. तुकारामांनी अभंगांच्या माध्यमातून भक्तिमार्गाचा प्रसार केला. त्यांचे अभंग आजही लाखो लोकांना प्रेरणा देतात. तुकारामांनी सामान्य भाषेत आध्यात्मिक ज्ञान सांगितले आणि जातिभेद, अंधश्रद्धा यांवर कडक टीका केली.

तुकारामांचा 'गाथा' (अभंग संग्रह) हा मराठी साहित्यातील अमूल्य ठेवा आहे. 'वृक्षवल्ली आम्हा सोयरे वनचरे' हा त्यांचा प्रसिद्ध अभंग पर्यावरण संरक्षणाचा संदेश देतो. तुकारामांनी वैकुंठ गमन (सदेह वैकुंठाला गेल्याचे) केले, ही घटना देहूमध्ये अत्यंत श्रद्धेने स्मरली जाते.

देहूतील दर्शनीय स्थळे

आळंदी: संत ज्ञानेश्वरांचे समाधी स्थळ

संत ज्ञानेश्वरांचा इतिहास

संत ज्ञानेश्वर (इ.स. १२७५-१२९६) हे महाराष्ट्रातील सर्वात प्रभावशाली संत-कवी आहेत. वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी त्यांनी 'ज्ञानेश्वरी' (भावार्थदीपिका) लिहिली, जी भगवद्गीतेवरील मराठीतील सर्वश्रेष्ठ टीका मानली जाते. ज्ञानेश्वरांचे वडील विठ्ठलपंत आणि आई रुक्मिणीबाई यांनी संन्यास घेतल्यामुळे समाजाने त्यांना वाळीत टाकले होते. या सामाजिक बहिष्काराला न जुमानता ज्ञानेश्वरांनी आपल्या भावंडांसह (निवृत्तीनाथ, सोपानदेव, मुक्ताबाई) महान आध्यात्मिक कार्य केले.

वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी ज्ञानेश्वरांनी आळंदी येथे संजीवन समाधी घेतली. त्यांची समाधी आजही अखंड पूजली जाते. 'पसायदान' हे ज्ञानेश्वरांचे अमर काव्य सर्वांच्या कल्याणासाठी ईश्वराला केलेली प्रार्थना आहे.

आळंदीतील दर्शनीय स्थळे

पालखी परंपरा: जगातील सर्वात मोठी पदयात्रा

दरवर्षी आषाढी एकादशीच्या (जून-जुलै) सुमारे २०-२२ दिवस आधी देहू आणि आळंदी येथून पालखी मिरवणूक निघते. ही पालखी पंढरपूरला विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी जाते. सुमारे २५०-३०० किलोमीटरचा हा प्रवास पायी केला जातो. या पालखीत लाखो वारकरी (भक्त) सहभागी होतात. वारकऱ्यांचे टाळ-मृदुंगाचे भजन, अभंगांचे गायन आणि दिंडी हे या पदयात्रेचे वैशिष्ट्य आहे.

देहू पालखी ही संत तुकारामांच्या पादुकांची, तर आळंदी पालखी ही संत ज्ञानेश्वरांच्या पादुकांची मिरवणूक आहे. पालखी मार्गावर गावोगावी भक्तांचे स्वागत होते. रिंगण (पालखीभोवती फिरणे) ही पालखी मिरवणुकीतील एक अत्यंत भावनिक आणि अद्भुत प्रथा आहे.

सण आणि उत्सव

कसे पोहोचावे

देहू

देहू हे पुण्यापासून सुमारे ३५ किलोमीटर अंतरावर आहे. पुणे-मुंबई एक्स्प्रेसवेच्या जवळ आहे. MSRTC बसेस आणि खाजगी वाहनांनी सहज पोहोचता येते. देहू रोड हे जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे.

आळंदी

आळंदी हे पुण्यापासून सुमारे २५ किलोमीटर अंतरावर आहे. PMPML बसेस आणि MSRTC बसेस नियमित धावतात. खाजगी वाहनांनीही सहज पोहोचता येते.

दोन्ही ठिकाणे एकत्र

देहू आणि आळंदी एकमेकांपासून सुमारे १५-२० किलोमीटर अंतरावर आहेत. एका दिवसात दोन्ही ठिकाणांना भेट देता येते.

दर्शन वेळ

दोन्ही मंदिरे सकाळी ५:०० वाजता उघडतात आणि रात्री ९:०० वाजता बंद होतात. एकादशी, पौर्णिमा आणि सणांच्या दिवशी विशेष पूजा आणि आरती होतात.

जवळपासची ठिकाणे

खाद्यपदार्थ आणि निवास

दोन्ही ठिकाणी साधी, सात्विक शाकाहारी जेवण मिळते. भाकरी, पिठलं, भात-वरण-भाजी, साबुदाण्याची खिचडी (उपवासाला) आणि पुरणपोळी प्रसिद्ध आहे. आळंदी येथे मंदिर परिसरात प्रसादालय आहे जिथे भक्तांना मोफत जेवण दिले जाते. निवासासाठी दोन्ही ठिकाणी धर्मशाळा आणि लॉज उपलब्ध आहेत. पुण्यातही अनेक निवास पर्याय उपलब्ध आहेत.

भक्तांसाठी सूचना