॥ एकादशी व्रत कथा ॥ ॥ एकादशीची उत्पत्ती ॥ फार पूर्वी सत्ययुगात मुर नावाचा एक महाभयंकर दैत्य होता. त्याने स्वर्गलोकावर आक्रमण केले आणि इंद्रादी सर्व देवांना हरवून त्यांचे राज्य हिसकावून घेतले. सर्व देव भयभीत होऊन भगवान विष्णूंच्या शरणी गेले. भगवान विष्णू मुर दैत्याशी युद्ध करण्यासाठी निघाले. मुर दैत्य अत्यंत बलशाली होता. हजारो वर्षे युद्ध चालले. भगवान विष्णू थकले आणि विश्रांतीसाठी बदरिकाश्रमातील एका गुहेत शयन केले. मुर दैत्य भगवंतांच्या मागोमाग त्या गुहेत आला. झोपलेल्या भगवंतांना मारण्याचा त्याने प्रयत्न केला. त्याच क्षणी भगवंतांच्या शरीरातून एक अत्यंत तेजस्वी, दिव्य कन्या प्रकट झाली. तिने मुर दैत्याशी भयंकर युद्ध करून त्याचा वध केला. भगवान विष्णू जागे झाले. त्यांनी मुर दैत्याचा वध पाहून त्या दिव्य कन्येला विचारले, "तू कोण आहेस? तू हा महाभयंकर दैत्य कसा मारलास?" ती कन्या म्हणाली, "प्रभो, मी आपल्या शरीरातूनच उत्पन्न झाले. माझे नाव एकादशी. मी आपल्या योगमायेचा अंश आहे." भगवान विष्णू प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, "हे एकादशी, तू माझी प्रिय आहेस. मी तुला वर देतो. प्रत्येक महिन्याच्या शुक्ल आणि कृष्ण पक्षाच्या एकादशी तिथीला जो मनुष्य उपवास करेल, त्याची सर्व पापे नष्ट होतील आणि अंती त्याला वैकुंठ प्राप्त होईल. तुझे पूजन मला अत्यंत प्रिय आहे." ॥ अंबरीष राजाची कथा ॥ अयोध्येचा राजा अंबरीष भगवान विष्णूंचा परमभक्त होता. तो नियमित एकादशी व्रत करत असे. एकदा एकादशी व्रताचे पारणे करण्याची वेळ आली तेव्हा दुर्वास ऋषी त्याच्या दारी आले. राजा अंबरीषाने ऋषींचे स्वागत केले आणि भोजनासाठी निमंत्रण दिले. दुर्वास ऋषी स्नानासाठी नदीवर गेले. पारण्याची मुहूर्ताची वेळ निघून जात होती. विद्वान ब्राह्मणांच्या सल्ल्याने अंबरीषाने तुलसीदलासह जल प्राशन करून पारणे केले, पण अन्नग्रहण ऋषींच्या आगमनापर्यंत स्थगित ठेवले. दुर्वास ऋषी परत आले. त्यांनी ध्यानबलाने जाणले की राजाने त्यांच्या आधी पारणे केले. ऋषींना भयंकर राग आला. त्यांनी आपल्या जटेतून एक भयंकर कृत्या (राक्षसी शक्ती) निर्माण केली आणि अंबरीषावर सोडली. परंतु भगवान विष्णूंचे सुदर्शन चक्र अंबरीषाच्या रक्षणासाठी प्रकट झाले. सुदर्शन चक्राने कृत्येचा नाश केला आणि दुर्वास ऋषींच्या मागे लागले. दुर्वास ऋषी भयभीत होऊन ब्रह्मदेवाकडे गेले, शिवाकडे गेले, पण कोणीही त्यांना वाचवू शकले नाही. शेवटी ते भगवान विष्णूंकडे गेले. भगवान विष्णू म्हणाले, "हे दुर्वासा, मी माझ्या भक्तांच्या अधीन आहे. अंबरीष माझा परमभक्त आहे. माझे सुदर्शन चक्र त्याच्या रक्षणासाठी प्रकट झाले आहे. तू अंबरीषाचीच क्षमा माग, तरच तुझा उद्धार होईल." दुर्वास ऋषी अंबरीषाकडे गेले आणि क्षमायाचना केली. उदार अंबरीषाने ऋषींना क्षमा केली आणि सुदर्शन चक्राची प्रार्थना केली. सुदर्शन चक्र शांत झाले. भगवान विष्णू म्हणाले, "एकादशी व्रताच्या प्रभावाने अंबरीषाला माझे सुदर्शन चक्र रक्षण करते. जो श्रद्धेने एकादशी व्रत करतो त्याचे मी सदैव रक्षण करतो." ॥ एकादशी व्रत विधी ॥ दशमीला सात्त्विक आहार घ्यावा. एकादशीला सूर्योदयापूर्वी उठून स्नान करावे. भगवान विष्णूंची पूजा करावी. तुळशीपत्र वाहावे. दिवसभर उपवास करावा. रात्री जागरण करून भजन-कीर्तन करावे. द्वादशीला पारणे करावे — तुलसीदलासह जल प्राशन करून उपवास सोडावा. ब्राह्मणांना भोजन देऊन दक्षिणा द्यावी. एकादशीला तांदूळ, डाळ, धान्य खाऊ नये. केवळ फलाहार किंवा निर्जल उपवास करावा. विष्णू सहस्रनाम, भगवद्गीता यांचे पठण करावे. ॥ इति एकादशी व्रत कथा ॥